در ادبیات دینی برای تحلیل و بررسی اتفاقات سیاسی و اجتماعی که افق فهم و نگاه دین ورزان را نسبت به واقعیت های جامعه خویش ، تار و تیره می کند و آنان را از شناخت حقیقت دور می گرداند، مفهوم «فتنه » بکار رفته است لذا در قرآن آمده که " الفتنه اشدّ من القتل" ؛ چرا که فتنه بستری برای شروع نابسامانی سیاسی و اجتماعی است که قتل یکی از مصادق آن به حساب می آید.  

 فتنه ملغمه ای ازحق و باطل است که در قامت یک جریان فکری یا اجتماعی و سیاسی تحقق عینی می یابد و تشخیص حقیقت خالص و ناب را برای آدمی سخت و دشوار می کند و جریان های فکری و سیاسی را در مقابل هم قرار می دهد؛ مانند حادثه مسجد ضرار و ماجرای سقیفه که تشخیص حق و باطل برای عده ای سهل و آسان نبود و مسلمانان را در روبروی هم قرار گرفته بودند.

در کلام امام علی علیه السلام هم ظهور دولت بنی‌امیه در تاریخ و فرهنگ اسلامی، فتنه‌ کور و ظلمانی توصیف شده ؛ «الا وَ انَّ اخْوَفَ الفِتَنِ عِنْدی عَلَیکمْ فِتْنَةُ بَنی امَیةَ فَانَّها فِتْنَةٌ عَمْیاءُ مُظْلِمَةٌ»؛ چراکه با ظاهری سازی دینی تمیز حق و باطل را برای شماری از امت اسلامی سخت و دشوار می کردند و چه اینکه آخرالزمان هم، اوج زمان فتنه ها تعبیر شده است.

بنابر آن چه گفته شد، یکی از گرفتار هایی که جامعه اسلامی امکان دارد همواره بدان دچار شود، فتنه است و فتنه اگرچه عامل بیرونی دارد اما از عوامل و متغّیر های درونی آن نباید غافل ماند ؛ چراکه علل و عوامل درونی است که زمینه تاثیرگذاری عوامل بیرونی را امکان پذیرمی کند .  

پرسشی که در این باب مهم و تعیین کننده است که فتنه در چه موقعیت فرهنگی و اجتماعی شکل می گیرد؟ و چه عامل و علل فرهنگی و معرفتی و ارزشی در تکوین و تکوّن فتنه نقش تعیین کننده دارد ؟.

شاید بتوان بجرائت مدعی شد چهار عامل اصلی در شکل گیری شبهات در جوامع اسلامی بوده است :

اول : بدعت در دین ، بدعت وارد کردن اندیشه ،یا ارزش و مناسکی است که در کلام وحی و سنت نبوی نیآمده ولی آن را از دین بدانیم و  همین بدعت گذاری باعث شکل گیری حوادث و اتفاقاتی می شود که جامعه دینی را به سوی فتنه سوق می دهد.  

دوم : هوای نفس و نفسانیت، تبعیت از آمال و منویات نفسانی سنگ زیرین برای شبهات و اختلافات میان انسانهاست و حتی بدعت در دین هم عامل اصلش همین تبعیت از هوای نفسانی است ؛ «انّما بدءُ وقوع الفتن اهواء تُتّبع... ».

سوم : تحجرگرایی : نگاه بسته و تنگ نظرانه در فهم و استنباط مسائل است که یکی از عوامل فتنه ها در تاریخ بوده است . داستان خوارج یکی از مهمترین فتنه ها در تاریخ و فرهنگ اسلامی که گرفتاری های عدیده ای برای جامعه اسلامی به وجود آورد؛ بنحوی که مولی الموحدین علی علیه السلام در تحلیل این فتنه می فرماید : من چشم این فتنه را در آوردم و احدی جرات چنین کاری را نداشت؛« فَإِنِّي فَقَأْتُ عَيْنَ الْفِتْنَةِ ولَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرِي »، ناشی از این عامل بوده است

چهارم :  شبهه افکنی یکی از عوامل مهم تولید فتنه در جوامع است.امام علی علیه السلام در تعریف شبهه می فرماید : شبهه را شبهه گفته اند به این دلیل است که شبیه حق است؛« انما سمیت الشبهه شبهه لانها تشبه بالحق »، و درکلام دیگری فرموده اند : از شبهه برحذر باشید که به قصد فتنه انگیزی است؛«احذرو الشبهه .... للفنته ».

گاهی میان این چهار عوامل جهش ژنیتکی اتفاق می افتد؛ جامعه که هوا ی نفسانی و دنیاطلبی و قدرت خواهی در میان خواص آن حاکم باشد و همچنین تحجرگرایی شیوع پیدا کند، بدون شک، شبهات در آن جامعه زیاد می شود و بدعت در دین هم بیشمار خواهدبود، لذا امام در تحلیلی که از پدیده خوارج دارد از عنصر شبهه به مثابه موج دریای تاریکی حقیقت برای خوارج، یاد می کند؛ «بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَيْهَبُهَا  واشْتَدَّ كَلَبُهَا».

در هرحال ، پرسش این است که عله العلل فتنه کدامیک از عوامل چهارگانه است. از تحلیل کلام امیرالمومنین علیه السلام و تجارب بشری ، بجرائت می توان گفت که شبهه افکنی علة اللعل تولید و تکثیر فتتنه در جامعه بشری است؛ چراکه امیال نفسانی و دنیا گرایی و نگاه های بسته در مدار تنگ همواره بوده و خواهدبود اما زمانی اینها شیوع پیدامی کند و مورد استقبال قرار می گیرد، که طرح شبهات در یک جامعه اذهان را از فهم حقیقت دور می کند.      

بنابراین ، عامل اصلی و بنیادین بروز فتنه، زمانی است که شبهات در فضای فرهنگ عمومی ورود کند و تبلیغ و ترویج شود و تبدیل به یک مساله افکار عمومی شده باشد. سئوال بعدی که بلافاصله مطرح می شود  این است که چگونه شبهات در فضای عمومی تبدیل به مساله می شود؟  

 بی شک، نقصان ها و ضعف ها تا حدی در هر جامعه بشری طبیعی است و بخش دیگرآن محصول ناکارآمدی مدیریتی در حکمرانی است ولی اگر نقصان های که محصول بی کفایتی مدیریتی در حاکمیت است، مدیریت نشوند و راهکاری بر آنها اندیشیده نشود، سرجمع  این نقصان و ضعف ( نقصان مدیریتی و نقصان محدویت جامعه بشری)، این خواهد بود که احساس بن بست و انجماد مدیریتی را در حاکمیت برای عموم مردم به وجود می آید و فضا و بستر برای افکار عمومی جهت رونق و گسترش شبهه آماده می شود و جریان نفوذ و نفاق و مخالف و معاند مدیریت افکار عمومی بدست می گیرد و به طرح شبهات می پردازد.  این توضیح ناظر به ظرفیت های درونی است که باعث تولید و تکثیر شبهات می شود. اما عامل دیگری برای تولید و تکثیر شبهات هم داریم که ناشی از ضعف و نقص درونی نیست بلکه قوت و توانایی درونی است که باعث شده که دشمن از ترس و رغب به طرح و نشر شبهات می پردازد لذا برخی از شبهاتی که جریان رسانه های مخالف و معاند امروز در باره انقلاب اسلامی می پردازد از این سنخ است .

نقطه تلاقی و خطرناک این دو عامل ( داخلی و بیرونی ) تولید و تکثیر شبهه، در این است که شبهات سریعتر در فضای عمومی تبدیل به مساله شده و توجیه و اقناع آنها سخت تر خواهد شد و همراهی در جهت اصلاح و رفع مشکل به حداقل می رسد و مقاومت منفی شکل می گیرد و حتی موارد مثبت و مترقی هم در رسانه ها و افکار عمومی منفی جلوه داده می شود و اینجاست که فتنه ابعاد پیچیده تری می یابد.

یکی از خطاهای محاسباتی در این موقعیت این است که رسانه ها به بهانه شنیده شدن نظرات مخالفان در جهت اقناع و مدیریت افکار عمومی، تربیون رسمی را در اختیار خالقان شبهات بگذارند و اینان از طریق رسانه های رسمی، این نگاه را به افکار عمومی القاء کنند که کشور در آستانه بحران و بن بست است و از وقوع شورش و اغتشاش راه فراری نیست . اینجا است فتنه تعبیر به مطالبه مردمی می شود و این همان دامی است که دشمنان بدنبال آن است.  

سید محمد عیسی نژاد