به گزارش روابط عمومی حوزه علمیه خراسان، حجت‌الاسلام والمسلمین عباسعلی زارعی سبزواری در نشست «پیرامون مسئله نقش قاعده اضطرار و کاربرد آن در استنباط احکام پزشکی » که به همت کارگروه فقه پزشکی هيئت اندیشه‌ورز دين، سلامت و سبك زندگي معاونت پژوهش این حوزه به‌صورت مجازی برگزار شد، با اشاره به جایگاه قواعد فقهی در فرآیند استنباط، گفت: شکی در اینکه قواعد فقهی نقش بسیار مهمی را در استنباط احکام فقهی در ابواب مختلف فقهی دارد، نیست و لذا اهل دقّت و تتبع و کسانی که توانسته‌اند بعد از سالیان متمادی و طی مراحل مختلف به قله‌ی رفیع فقاهت دسترسی پیدا کنند، به جایگاه مهم قواعد فقهی در استنباط احکام شرعی، آگاه هستند و می‌دانند که اساس اجتهاد در فقه اسلامی بعد از شناخت موضوعات خارجی و عناوین افعال مکلّفان، تفحّص و تتبّع در شناسایی احکام این موضوعات بر اساس آشنایی با قوانینی می باشد که این قوانین برای تشخیص درست احکام مسائل فقهی در ابواب گوناگون در اسلام تدوین‌شده است.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با بیان اینکه قواعد فقهی، راه گشای حل مسائل نوظهور می‌باشد، تصریح کرد: این قوانین و قواعدی که در اسلام به‌صورت کلی تبیین شده، در حقیقت قوانینی راه گشا برای فقها در تشخیص احکام بسیاری از موضوعاتی است که زیرشاخه‌های این عناوین و موضوعات کلی بوده و از آن‌ها به مسائل و فروعات فقهی یاد می‌شود. موضوعاتی که همواره بشر درگذشته و حال و آینده با آن‌ها مواجه بوده و چاره‌ای برای فقها در تشخیص موضوعات و مسائل مطرح‌شده نیست، جز اینکه آن احکام کلی همراه با موضوعات کلی شان را بر این مسائل و فروعات فقهی تطبیق دهند.
وی با اشاره به حدیث گهرباری از امام رضا علیه‌السلام « عَلَيْنَا إِلْقَاءُ الْأُصُولِ‏ وَ عَلَيْكُمُ التَّفْرِيعُ ؛ وظیفه‌ی ما معرفی اصول و قواعد کلّی اسلام است و وظیفه‌ی شما تطبیق قواعد و قوانین کلی بر فروعات مختلفی است که در فقه وجود دارد(وسائل الشيعة ؛ ج‏27 ؛ ص61)»، افزود: با مطالعه در احادیث روشن می‌شود که تفریع و تطبیق فروعات و مسائل فقهی بر قواعد و قوانین کلی اسلام توسط معصومین(ع) به‌عنوان یک وظیفه برای فقها دین مطرح‌شده است، لذا وقتی‌که به تاریخ فقه و اجتهاد مراجعه می‌کنیم می‌بینیم که بحث از تشخیص قوانین کلی و قواعد فقهی موجود در اسلام، از مهم‌ترین بحث‌ها در بین فقها از متقدمین تا معاصرین بوده، تا جایی که این قواعد از مهم‌ترین ابزارها برای استنباط احکام فقهی، موردتوجه آنان است.
حجت‌الاسلام والمسلمین زارعی سبزواری ابراز کرد: بسیاری از فروعات فقهی اسلام در ابواب مختلف فقه، مانند ابواب مربوط به عبادات، معاملات، مباحث اقتصادی، فرهنگی و پزشکی و بسیاری از فروع فقهی اسلامی موجود در این ابواب، فروعی هستند که از موارد تطبیق قوانین کلی اسلام و قواعد فقهی بر آن‌ها می‌باشند. به همین لحاظ است که می‌بینیم فقها توجه و اهتمام ویژه‌ای را از گذشته تا کنون نسبت به قواعد فقه و شناخت آن‌ها و تعیین گستره‌ی این قواعد و تبیین مفاد این قواعد داشته‌اند و توجه و اهتمام آن‌ها یک واقعیت غیرقابل‌انکار در فقه عامه و خاصه است.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم، با اشاره به استناد قواعد فقهی از عصر غیبت، ادامه داد: از آغاز غیبت امام عصر(عج) تاکنون، اصل استناد به قواعد فقهی در کتبی که پیرامون فقه عامه و خاصه نوشته‌شده، یک امر رایج بوده است، زیرا اصل تأسیس قواعد فقهی به عصر معصومین(ع) برمی‌گردد و بسیاری از قواعد فقهی نخست در متن قرآن کریم و در کلمات نبی مکرم اسلام(ص) و ائمه اطهار علیهم‌السلام مطرح‌شده و تفریع فروع فقهی بر اصول اسلامی در کلامات معصومین(ع)، به‌عنوان یک وظیفه برای فقها بیان‌شده است و اصل استدلال به قواعد فقه یک مسئله تازه و جدید نیست.
قواعد فقهی در فقه اهل سنت
حجت‌الاسلام والمسلمین زارعی سبزواری بابیان اینکه تدوین و تألیف کتب و قواعد فقهی در مدرسه عامه از قرن 4 شروع‌شده است، در ادامه تصریح کرد: علماء عامه در تدوین قواعد و تألیف کتب مربوط به قواعد فقه، متقدم بر علماء خاصه هستند. کتاب‌هایی که در این خصوص در اعصار گوناگون نوشته‌اند، از جمله کتاب‌های « الامور بمقاصدها از ابوطاهر دباس حنفی»، « الاصول از ابوالحسن کرخی»، « تأسیس النظر از ابوزید دبوسی»، « ابن نجیم از حنفیه»، جلال‌ الدین سیوطی و تاج الدین ... هرکدام جداگانه کتابی به نام «الاشباه و النظائر» می‌نویسند، شاهد این قضیه است.
وی با اشاره به قواعد فقهی در فقه امامیه، افزود: معاصرین هم در این خصوص کتب مختلفی نوشته‌اند که مهم‌ترین آن‌ها کتاب «القواعد الفقیه» محقق بجنوردی م باشد که محقق 60 قاعده فقهی را در 7 جلد بررسی کرده است.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم در پایان گفت: کتاب‌های «القواعد و الفوائد» مرحوم شهید اول جزء نخستین کتب قواعد فقه امامیه است. بعد شاگرد او جناب فاضل مقداد کتاب «نضد القواعد الفقیه علی مذهب الامامیه»، شیخ جعفر کاشف الغطاء کتاب «القواعد الستة عشر»، سید عبدالله شبّر کتاب «الاصول الاصلیه و القواعد الشرعیه»، محقق نراقی کتاب «عوائد الایام» را در این خصوص تألیف کردند و سید مراغی کتاب «العناوین» را در دو جلد با بررسی 93 قاعده نوشت.
گفتنی است، هیئت اندیشه‌ورز دین سلامت و سبک زندگی معاونت پژوهش حوزه علمیه خراسان در سال‌های گذشته نشست‌های متعددی پیرامون قواعد فقهی کاربردی در فقه پزشکی برگزار کرده است و حجت‌الاسلام والمسلمین زارعی سبزواری در این خصوص به بررسی قاعده اضطرار و نقش کاربردی آن در استنباط احکام فقهی پزشکی پرداخته‌اند که می توان برای دریافت صوت جلسات مزبور به کانال این هیئت در پیام‌رسان‌های تلگرام، سروش و ایتا به آدرس @salamngo یا لینک مستقیم کانال ایتا https://eitaa.com/salamngo مراجعه کرد.