به گزارش خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجت‌الاسلام‌والمسلمین مهدی رستم نژاد با اشاره به طرح اصلاح «برنامه آموزشی و درسی سطوح عالی حوزه‌های علمیه»، گفت: این طرح از سال ۹۴ با نگاه اصلاحی و رفع مشکلات آموزشی، و با ابتناء بر حفظ اصالت حوزه‌های علمیه و تحفظ بر سنت‌های اصیل آن، آغاز به کار کرد.

وی افزود: طرح اصلاح «برنامه آموزشی و درسی سطوح عالی حوزه‌های علمیه»، تاکنون 10 ها و صدها جلسه کارشناسی را در چارچوب رهنمودهای مراجع عظام تقلید و رهبر معظم انقلاب دام عزه و استفاده از آراء و نظرات کارشناسان، اساتید و فضلا، به خود اختصاص داده و موردعنایت خاص اعضای شورای عالی و مدیریت حوزه‌های علمیه نیز، قرارگرفته است.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه قم، بابیان اینکه در این طرح، مقاطع آموزشی و طول سنوات تحصیلی هر مقطع؛ موردبازنگری قرارگرفته است، تصریح کرد: محورهایی ازجمله تقویم تحصیلی و ساعات درسی در هرروز؛ عناوین درسی و محدوده‌های درسی هر منبع؛ منابع جدید و بدیل برای منابع موجود، در این طرح مورد اهتمام قرارگرفته و متناسب با هر محور، وضعیت موجود به‌صورت دقیق بررسی و ارزیابی‌شده است و سپس با حفظ اصول و ملاکات کلی تعیین‌شده از سوی شورای عالی، پیشنهاد‌هایی ارائه شد.
وی ادامه داد: تعداد زیادی از اساتید و مدیران در قالب کارگروه‌ها و کمیته‌های تخصصی در این طرح مشغول به فعالیت بودند و درنهایت در یک بسته تفصیلی، اصلاحیه «برنامه آموزشی و درسی سطوح عالی حوزه‌های علمیه» به شورای عالی پیشنهاد شد.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رستم نژاد بیان داشت: بر همین اساس شورای عالی حوزه‌های علمیه نیز در طی چندین جلسه، این طرح را بررسی و در قالب مصوباتی، جهت اجرا به مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه ابلاغ کرده است.
تشریح برنامه جدید سطوح عالی
معاون آموزش حوزه‌های علمیه قم، در ادامه به تشریح برنامه جدید سطوح عالی حوزه‌های علمیه کشور پرداخت و گفت: در این طرح طلاب به دو گروه «طلاب شاغل در رشته‌های فقهی و اصولی» شامل طلاب آزاد قم، طلاب مراکز فقهی و مدارس عالی حوزوی و گروه دوم «طلاب شاغل به تحصیل در رشته‌های غیر فقهی» متشکل از طلاب رشته‌های تخصصی مانند تفسیر و کلام و حقوق و تبلیغ و ...، تقسیم می‌شوند.
وی بابیان اینکه برای گروه طلاب رشته‌های فقهی در سطح دو، مجموعاً ۶ درس فقه و ۶ درس اصول دیده‌شده و از این حیث تغییری در برنامه درسی آنان ایجاد نشده است، تصریح کرد: کتاب مکاسب شیخ انصاری برای دروس فقه و کتاب رسائل مرحوم شیخ اعظم رحمه‌الله علیه و کتاب الفائق نیز برای دروس اصول آن‌ها در نظر گرفته‌شده است که چگونگی چینش دروس در جداول درسی آن آمده است. البته بخش‌هایی از کتاب‌های رسائل و الفائق بدیل خواهند بود.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رستم نژاد، خاطرنشان کرد: برای همین گروه از طلاب در سطح سه نیز مجموعاً ۶ درس فقه و ۶ درس اصول دیده‌شده که تغییری در تعداد دروس داده نشده است. البته در این مقطع علاوه بر کتاب مکاسب شیخ انصاری برای دروس فقه، کتاب‌های دیگری مانند «الشخص الاعتباری» که توسط دفتر فقه معاصر حوزه تدوین‌شده و «اساس الحکومه» و «ولایة الامر» آیت‌الله سید کاظم حائری و همچنین «بحوث فقهیه» مرحوم آیت‌الله شیخ حسین حلّی رحمه‌الله در نظر گرفته شده است که به‌صورت بدیل خواهند بود.
وی افزود: در دروس اصول فقه این مقطع نیز علاوه بر کتاب «کفایة الاصول»، حلقه ثالثه از مجموعه «دروس فی علم الأصول» شهید صدر رحمه‌الله علیه به‌عنوان بدیل ارائه می‌شود.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه قم، در ادامه با اشاره به گروه دوم طلاب، یعنی طلاب رشته‌های غیر فقهی در سطح دو، این کرد: در این گروه مجموعاً ۴ درس فقه و ۴ درس اصول دیده‌شده است. کتاب مکاسب شیخ انصاری برای دروس فقه آن‌ها در نظر گرفته‌شده است و برای دروس اصول نیز علاوه بر کتاب رسائل مرحوم شیخ اعظم رحمه‌الله علیه، کتاب الفائق نیز ارائه خواهد شد که عرض بخش‌های از آن‌ها بدیل هم می‌باشند و چگونگی چینش دروس در جداول درسی آن آمده است.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رستم نژاد، تصریح کرد: برای همین گروه از طلاب در سطح سه نیز مجموعاً ۴ درس فقه و ۵ درس اصول دیده‌شده است. البته در این مقطع علاوه بر کتاب مکاسب شیخ انصاری برای دروس فقه، کتاب‌های دیگری مانند «الشخص الاعتباری» که توسط دفتر فقه معاصر حوزه تدوین‌شده، «اساس الحکومه» و «ولایة الامر» آیت‌الله سید کاظم حائری و «بحوث فقهیه» مرحوم آیت‌الله شیخ حسین حلّی رحمه‌الله در نظر گرفته شده است. بدیل بودن این منابع نیز مانند گروه طلاب رشته‌های تخصصی خواهد بود.
وی اضافه کرد: در دروس اصول فقه این مقطع نیز علاوه بر کتاب «کفایة الاصول»، حلقه ثالثه از مجموعه «دروس فی علم الأصول» شهید صدر رحمه‌الله علیه به‌عنوان بدیل ارائه می‌شود.
ناهمگونی و تفاوت برنامه‌های درسی در قم و شهرستان‌ها
معاون آموزش حوزه‌های علمیه قم، در ادامه به برخی مشکلات برنامه موجود اشاره کرد و گفت: ناهمگونی و تفاوت در برنامه درسی سطوح عالی در قم و شهرستان‌ها وجود داشت. برای مثال ارائه درس اصول فقه سطح دو با منبع واحد (کتاب رسائل) در قم در ۱۰ عنوان و ارائه همین درس با همین منبع در شهرستان‌ها در ۶عنوان ازجمله این‌ها است. درس اصول فقه سطح سه با منبع واحد (کتاب کفایه الاصول) در قم در ۸ عنوان درسی و همین درس با همین منبع در شهرستان‌ها در ۶ عنوان ارائه می‌شود و درس فقه سطح دو و سه با منبع واحد (کتاب مکاسب) در قم در ۱۴ عنوان درسی و همین درس با همین منبع در شهرستان‌ها در ۱۲ عنوان ارائه می‌شود. این‌ها بخشی از این ناهماهنگی و تفاوت‌ها است.
وی به ناهمگونی و تفاوت ایام تحصیلی در قم و شهرستان‌ها اشاره کرد و افزود: سال تحصیلی در قم حدوداً ۱۲۰ روز درسی، با تقریباً روزی ۵ ساعت درس، برنامه‌ریزی می‌گردد؛ درحالی‌که سال تحصیلی در شهرستان‌ها غالباً بیش از ۱۶۰ روز درسی با روزی ۴ ساعت درس، برنامه‌ریزی می‌شود.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رستم نژاد، نامتوازن بودن سنوات تحصیلی سطوح عالی در کل کشور را موردتوجه قرارداد و بیان کرد: سنوات تحصیلی در سطوح عالی در کل کشور تا یکی دو سال پیش، بدین‌صورت بود که سطح دو در ۳ سال، در پایه‌های ۷ الی ۹ و سطح سه تنها در یک سال (پایه دهم) برنامه‌ریزی‌شده بود. البته این مسئله در قالب مصوبه ۱۴۵۳ شورای عالی، مرتفع گردید و مقرر شد که سطح دو در دو سال (پایه‌های ۷ و ۸) و سطح سه نیز در دو سال (پایه‌های ۹ و ۱۰) طراحی و اجرا شود و بیش از یک سال است که این مصوبه اجرایی شده است.
وی به حاشیه درآمدن دروس غیر فقهی و اصولی اشاره کرد و گفت: به دلیل پر شدن تمام ساعات آموزشی روزانه با دروس فقه و اصول (روزی حدوداً ۵-۴ ساعت) دیگر جایی برای ارائه سایر دروس، مانند علوم عقلی، کلام، تفسیر و ... نیست و غالباً طلاب به همین جهت، از شرکت در سایر دروس خودداری می‌کنند. بااینکه این درس‌ها، از مهم‌ترین دروس است که طلاب در این زمان بخصوص، به‌عنوان پشتوانه‌های علمی بدان نیاز داشته و دارند.
اظهار داشت: مشکل دیگر آنکه طلاب سایر رشته‌ها، علاوه بر دروس تخصصی خودشان، ملزم هستند مانند عموم طلاب، همه دروس حوزوی عمومی را نیز بگذرانند، ایشان عملاً بارهای مضاعفی را به دوش می‌کشند و درنتیجه نه در دروس عمومی و نه در دروس تخصصی به آن سطحی از موفقیت که توقع می‌رفت معمولاً نائل نمی‌شوند.
طرح جامع «نظام جامع آموزشی حوزه‌های علمیه» در حال تدوین و نگارش است
معاون آموزش حوزه‌های علمیه قم، به مزایا، ویژگی‌ها، ملاحظات و نتایج مورد انتظار طرح اشاره و ابراز کرد: تحفظ بر دوره ده‌ساله تحصیل و مقاطع آن؛ اهتمام ویژه نسبت به تأمین حدنصاب علمیت حوزه به‌ویژه در عرصه‌های فقه و اصول؛ توجه به تنوع رویکردها، گرایش‌ها، نیازها، توانائی‌ها و استعدادهای تحصیلی و آموزشی در دروس فقهی و اصولی و سایر رشته‌ها؛ ایجاد فرصت برای بازگشت به سنت‌های اصیل آموزشی حوزه با متناسب‌سازی ساعات اختصاص‌یافته در هرروز، جهت عمیق خوانی، پیش مطالعه، مطالعه، مباحثه و تقریر نویسی؛ حفظ داشته‌های اصیل سنّتی همراه با ایجاد پیوند آن با متون جدید آموزشی؛ ایجاد بستر مناسب برای آشنایی طلاب با آراء متأخر از مرحوم شیخ (ره) و مرحوم آخوند (ره) در اصول و قابلیت ارتقاء و تکمیل طرح را ازجمله مزایای آن است.
وی بابیان اینکه یکی از مهم‌ترین نتایج ساختار و برنامه درسی فعلی، نخواندن قسمت‌های مهمی از منابع درسی بود. هم به لحاظ زمانی این کار ممکن نبود و هم تعداد زیاد دروس باعث شده بود، کیفیت ارائه دروس به شکل محسوسی پایین باشد، گفت: این طرح مطابق مصوبه شورای عالی پس از یک دوره اجرا در حوزه‌های کشور ، باز خوردگیری شده، نقاط قابل‌ترمیم و تکمیل آن نیز، جهت تصمیم‌گیری نهایی به شورای عالی تقدیم می‌گردد.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین رستم نژاد، در پایان بیان کرد: در ادامه همین مسیر، طرحی جامع با عنوان «نظام جامع آموزشی حوزه‌های علمیه» در حال تدوین و نگارش است که متعاقباً در این خصوص اطلاع‌رسانی خواهد شد. این اصلاحیه نیز خودش بخش مهمی از آن طرح کلان است.

پیوست شماره ۱ - جدول دروس سطوح عالی همراه با محدوده و ساعات درسی آن

پیوست شماره ۲ - محدوده‌های مطالعاتی از کتاب‌های رسائل و مکاسب