به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه قم، حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد نظافت، عضو شورای عالی این حوزه، در نشست مجازی مدرسه زمستانه «نهجالبلاغه در جهان معاصر؛ رویکردهای میانرشتهای و گفتوگوی بینالمللی» به بررسی عقلانیت در منظومه فکری نهجالبلاغه پرداخت و ابعاد مختلف عقل را در حوزه فردی، تربیتی، اجتماعی و مدیریتی تبیین کرد.
وی با اشاره به اینکه اسلام را میتوان از زوایای مختلف مورد مطالعه قرار داد، اظهار داشت: اسلام را گاهی دین عبودیت، دین اعتدال و دین عقلانیت معرفی میکنند و این عناوین با یکدیگر تعارضی ندارند، بلکه هرکدام ناظر به بخشی از حقیقت اسلام هستند. از یک منظر، اسلام بهروشنی دین عقلانیت است و بسیاری از آموزههای آن برای شکوفاسازی و هدایت عقل انسان نازل شدهاند.
حجتالاسلام والمسلمین نظافت با بیان اینکه نعمتها و ثروتهایی که خداوند به انسان عطا کرده در یک سطح نیستند، افزود: برخی ثروتها مادیاند، مانند طلا، نقره و پول، اما برخی دیگر ثروتهای معنوی هستند که اگر این ثروتهای معنوی وجود نداشته باشند، ثروتهای مادی نهتنها مفید نخواهند بود، بلکه گاه به ابزار سقوط انسان تبدیل میشوند.
وی تاکید کرد: در نهجالبلاغه، امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) مسلمانان را متوجه بزرگترین ثروت، یعنی عقل، میکنند و میفرمایند بزرگترین بینیازی عقل است و در مقابل، بزرگترین فقر، حماقت است.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به نگاه اسلام به حقیقت انسان تصریح کرد: انسان موجودی مرکب از عقل و شهوت است و همین ترکیب، میدان اصلی امتحان و رشد او را شکل میدهد. اگر شهوت بر عقل غلبه کند، انسان از حیوان نیز پستتر میشود و اگر عقل بر شهوت حاکم گردد، انسان به مقامی میرسد که از فرشتگان نیز برتر خواهد بود. از این رو، در نهجالبلاغه عقل بهعنوان شمشیری برنده معرفی میشود که باید به وسیله آن با هواهای نفسانی مبارزه کرد.
وی ادامه داد: شهوات، دنیاطلبی و دلبستگیهای افراطی، عقل انسان را تضعیف میکنند و کارکرد صحیح آن را از بین میبرند. امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) در خطبههای متعدد هشدار میدهند که پیروی از هواهای نفسانی و آرزوهای طولانی، بزرگترین خطر برای جامعه دینی است، زیرا این عوامل، انسان را از مسیر حق منحرف کرده و قدرت تشخیص عقلانی او را مختل میکنند.
عقل؛ ابزار مدیریت همه نیروهای انسانی
حجتالاسلام والمسلمین نظافت با تأکید بر اینکه عقل باید مدیر همه نیروهای درونی انسان باشد، گفت: هر نیرویی که خداوند به انسان داده، اگر تحت مدیریت عقل قرار گیرد، سازنده و رشدآفرین خواهد بود. شهوت، اگر با عقل مدیریت شود، به تشکیل خانواده سالم و بقای نسل کمک میکند؛ غضب، اگر تحت کنترل عقل باشد، به شجاعت، جهاد و ایستادگی در برابر دشمنان خدا تبدیل میشود؛ عاطفه و احساس نیز اگر با عقل هدایت شوند، منشأ رحمت، محبت و انسجام اجتماعی خواهند بود.
وی افزود: واژه عقل در لغت به معنای بستن و مهار کردن است و این نشان میدهد که کارکرد عقل، مهار و کنترل نیروهای مختلف انسان است. اگر این کنترل از بین برود، حتی ارزشمندترین نیروها نیز میتوانند به ضد خود تبدیل شوند.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان با اشاره به روایات مربوط به حجت ظاهری و باطنی بیان داشت: خداوند برای هدایت انسان دو حجت قرار داده است؛ حجت ظاهری که پیامبران و اولیای الهی هستند و حجت باطنی که عقل است. پیامبران آمدهاند تا عقلهای مدفون در وجود انسانها را بیدار و شکوفا کنند؛ در نهجالبلاغه آمده است که یکی از مأموریتهای اساسی انبیاء، استخراج دفینههای عقل از درون انسانهاست.
وی خاطرنشان کرد: عقل انسان در آغاز همچون چراغی کمنور است و اگر تحت هدایت وحی و تبعیت از پیامبر و ولی خدا قرار گیرد، بهتدریج شکوفا میشود. عقل با چراغ هدایت نبی و ولی الهی روشن میگردد و بدون این هدایت، در معرض خطا و انحراف قرار دارد.
حجتالاسلام والمسلمین نظافت در ادامه عقلانیت را به معنای تشخیص صحیح جایگاهها دانست و گفت: امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) عاقل را کسی معرفی میکنند که هر چیز را در موضع خود قرار دهد. بسیاری از فضایل اخلاقی اگر در جای خود به کار نروند، به ضد خود تبدیل میشوند. نرمی، قاطعیت، شتاب، درنگ، صلح و جنگ، همگی در جای خود لازم هستند و عقلانیت یعنی تشخیص درست این موقعیتها است.
مبلغ دینی باید مخاطب شناس باشد
وی افزود: آموزههای دینی، آیات قرآن و روایات، همانند دارو هستند. هر دارویی برای هر بیماری مناسب نیست و اگر دارو در جای نادرست مصرف شود، بهجای درمان، موجب آسیب خواهد شد. مبلغ دینی و مصلح اجتماعی باید مخاطبشناس باشد و بداند کدام آیه و روایت را در چه شرایطی و برای چه کسی به کار گیرد.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان، آیندهنگری و استفاده از تجربه را از نشانههای برجسته عقلانیت برشمرد و اظهار داشت: عقل یعنی تدبیر و نگاه به عاقبت امور. انسان عاقل تصمیمی نمیگیرد مگر آنکه پیامدهای آن را بسنجد. حفظ تجربههای شخصی و تاریخی نیز از جلوههای مهم عقل است و به همین دلیل مطالعه تاریخ در معارف دینی مورد تأکید قرار گرفته است.
وی ادامه داد: اگر نسلهای گذشته در جایی موفق بودهاند، آن تجربهها باید الگو قرار گیرد و اگر در جایی دچار خطا شدهاند، باید از آن عبرت گرفته شود. ماهیت انسان در طول تاریخ تغییر نکرده و همان عوامل روانی و اخلاقی که در گذشته موجب سقوط یا رشد انسانها شده، امروز نیز کارکرد دارد.
حجتالاسلام والمسلمین نظافت با اشاره به توصیههای امام علی(علیهالسلام) درباره مدیریت زمان گفت: انسان مؤمن و عاقل باید زندگی خود را میان عبادت و مناجات با خدا، تلاش برای تأمین معیشت و بهرهمندی حلال و شایسته از لذتهای زندگی تقسیم کند. افراط و تفریط در هر یک از این حوزهها، نشانه ضعف عقلانیت است و تعادل، شاخص اصلی زندگی عاقلانه به شمار میرود.
وی در ادامه تأکید کرد: عقلانیت به معنای تشخیص اهم و مهم است. مؤمن نباید صرفاً به انجام کار خوب بسنده کند، بلکه باید در هر شرایط، بهترین کار را انتخاب کند. گاهی شرایط بهگونهای است که همه گزینهها هزینه دارند و عقل حکم میکند گزینهای انتخاب شود که کمترین آسیب و بیشترین منفعت را برای دین و جامعه به همراه داشته باشد.
حجتالاسلام والمسلمین نظافت با اشاره به سیره امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) پس از رحلت پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) تصریح کرد: رفتار حضرت علی(علیهالسلام) در آن مقطع تاریخی، نمونهای روشن از عقلانیت دینی، مصلحتسنجی و صبر فعال است. این سیره نشان میدهد که عقلانیت دینی همواره با شجاعت، دوراندیشی و توجه به مصالح کلان همراه است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: جامعه دینی با بازخوانی عمیق نهجالبلاغه و الگوگیری از سیره امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام)، باید بتواند عقلانیت را بهعنوان شاخص اصلی دینداری در عرصههای فردی، اجتماعی و مدیریتی تقویت کند.
