به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام والمسلمین رضا حقپناه، عضو شورای عالی این حوزه، در نشست مجازی مدرسه زمستانه با موضوع «نهجالبلاغه در جهان معاصر و رویکردهای میانرشتهای و گفتوگوی بینالمللی»، به بررسی و پاسخ به شبهات مطرح شده درباره نهجالبلاغه پرداخت.
وی با بیان اینکه هجمه و شبههافکنی نسبت به اهلبیت(علیهمالسلام) و نهجالبلاغه سابقه طولانی دارد، اظهار داشت: هجمهها از پیامبران مانند موسی و عیسی آغاز شده و به حضرت ابراهیم و حضرت یوسف نیز رسیده و حتی پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) با تهمتهایی مواجه بوده است.
به گفته وی، درباره نهجالبلاغه نیز عدهای تلاش کردهاند با ایجاد شبهه اصالت این اثر را زیر سوال ببرند و این موضوع موجب شده برخی در محافل علمی و حوزوی بهطور کامل به بررسی نهجالبلاغه نپردازند.
عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان در ادامه به شبههای اشاره کرد که معتقد است سخنان نهجالبلاغه از امیرالمؤمنین حضرت(علیهالسلام) نیست و سید رضی آنها را ساخته است.
وی توضیح داد: سید رضی برای تألیف نهجالبلاغه از دو کتابخانه بزرگ استفاده کرده است یکی کتابخانه جندی شاپور با ده هزار جلد نسخه خطی و دیگری کتابخانه برادرش سید مرتضی با هشتاد هزار جلد کتاب؛ سید رضی مطمئن بود که اصل سخنان باقی خواهد ماند و نیازی به ذکر تمام جزئیات سند نداشت.
حجتالاسلام والمسلمین حقپناه افزود: در چهارده مورد سید رضی منبع سخنان را ذکر کرده و در بقیه موارد چون هدف او تألیف کتاب فقهی نبوده بلکه گردآوری سخنان پرمحتوا و فصیح امیرالمؤمنین بوده، به ذکر سند نیازی نداشته است.
وی به حمله مغولان و تخریب کتابخانهها اشاره کرد و گفت: بسیاری از کتابخانهها از جمله خانه سید رضی و سید مرتضی در بغداد به آتش کشیده شد و جلد کتابها توسط بردگان برای ساخت کفش استفاده میشد.
به گفته وی، با این وجود سید رضی اطمینان داشت که محتوای نهجالبلاغه باقی خواهد ماند و نیاز به ذکر جزئیات سند نبوده است.
وی شبهه دیگر را طولانی بودن خطبهها و نامهها دانست و بیان کرد: بلندی و کوتاهی سخنان به مقتضای موقعیت کلام بستگی دارد و مردم آن زمان مهارت بالایی در حفظ سخنان داشتند؛ خطبهها و نامهها در بسیاری از موارد مکتوب شده و کاتبان مانند عبیدالله بن ابورافع آنها را ثبت میکردند و در اختیار مولا قرار میدادند.
حجتالاسلام والمسلمین حقپناه با اشاره به اینکه نهجالبلاغه تنها بخشی از سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) را شامل میشود، اظهار داشت: در دوران امامت امام علی(علیهالسلام) سخنان فراوانی صادر شده که شامل خطبهها، نامهها، فرمانها، سخنان حکومتی و دعاها بوده است.
وی افزود: گستردگی سخنان این حضرت طبیعی است زیرا برخلاف دیگر اهلبیت(علیهمالسلام)، امیرالمؤمنین در مناصب متعدد مانند فرماندهی لشکر، قضاوت و امام جمعه بودن، حضور فعال داشتند و بنابراین حجم سخنان ایشان بیشتر است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی بیان کرد: کسانی مانند ابن خلکان بدون ارائه سند مشخص، اصالت نهجالبلاغه را زیر سوال بردهاند و برخی بعدها بدون تحقیق از او تقلید کردهاند.
به گفته وی، تحقیقات علمی و شرحهای متعدد مانند شرح ابن الحدید و بررسیهای معاصر نشان میدهد که نهجالبلاغه از یک منبع واحد و از زبان خود امیرالمؤمنین صادر شده و تمامی بخشهای آن همگن و منسجم است.
جمعآوری و حفظ سخنان پیش از تألیف نهجالبلاغه
حجتالاسلام والمسلمین حقپناه تاکید کرد: جمعآوری سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) از زمان خود ایشان آغاز شده و کلمات، خطبهها و نامهها به صورت سینه به سینه و توسط کاتبان حفظ میشدند.
وی ادامه داد: بسیاری از خطبهها و نامهها پیش از تألیف نهجالبلاغه در میان مردم مشهور بودهاند و پس از تألیف نیز طی دویست و پنجاه سال توسط شیعه و سنی مورد استفاده و مطالعه قرار گرفتهاند.
استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به تنوع نقشها و فعالیتهای امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) در طول زندگی، گفت: مطالعه یک صفحه از نهجالبلاغه نشان میدهد که گاهی ایشان در میدان جنگ حضور دارند و با شجاعت به دشمنان مقابله میکنند، در صفحهای دیگر خطبهخوانی میکنند و به تبیین معرفت خدا و مسیرهای ملکوتی میپردازند و در صفحات دیگر مسائل اجتماعی و اصلاح امور امت را بیان میکنند.
وی افزود: این تنوع نشاندهنده گستردگی فکر، تدبیر و عمل امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) است و هر کسی با مطالعه کوتاه ممکن است تصور کند ایشان تنها در یک حوزه فعالیت داشتهاند، در حالی که واقعیت کاملاً متفاوت است.
حجتالاسلام والمسلمین حقپناه با اشاره به شبههای که معتقد است نهجالبلاغه نمیتواند از حضرت علی(علیهالسلام) باشد، توضیح داد: این شبهه گاهی به دلیل انتقادهای تند امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) از برخی صحابه مطرح شده است.
وی با اشاره به فرمایش امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه میزان حال فعلی افراد مهم است، توضیح داد: همنشینی با پیامبر همیشه نشاندهنده پاکی و استواری دائم نیست و حضرت علی(علیهالسلام) حق دارد واقعیتها را بیان کند و عملکرد صحابه را در موقعیتهای تاریخی نقد و تحلیل نماید.
وی افزود: در جنگهای مهم مانند جنگ صفین، امیرالمؤمنین رفتارهای مختلفی با صحابه داشته و برخی را ستوده، برای برخی گریه کرده و دعا نموده و برخی دیگر را مورد نقد قرار داده است. در خطبههای نهجالبلاغه، مانند خطبه ۱۸۳ آمادهسازی برای جنگ با معاویه و یادآوری شهدای وفادار همچون عمار یاسر، نشاندهنده واقعبینی و بیان حقیقت تاریخی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی به شبههای دیگر درباره توصیفات دقیق موجودات در نهجالبلاغه از جمله خطبهای که درباره طاووس، خفاش، مورچه و ملخ است، اشاره کرد و توضیح داد: حتی اگر برخی موجودات در عربستان آن زمان وجود نداشتند، تجارت و روابط بینالمللی سبب آشنایی مردم با آنها میشد. مهمتر از آن، دقت و ظرافت توصیفات امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) نشاندهنده تیزهوشی، تأمل و شناخت عمیق ایشان است و نمیتوان این دقت و گستردگی توصیف را به فردی غیرمعصوم نسبت داد.
توصیه به مطالعه و بهرهگیری از نهجالبلاغه
حجتالاسلام والمسلمین حقپناه به اهمیت مطالعه نهجالبلاغه تأکید کرد و گفت: بهتر است علاقهمندان از کلمات قصار شروع کنند و ترجمههای فارسی معتبر مانند ترجمه مرحوم علی نقی فیضالاسلام، آیتالله مکارم شیرازی و آقای فولادوند را مطالعه نمایند.
وی افزود: میتوان نهجالبلاغه را به سه شکل تفسیر ترتیبی، تفسیر موضوعی و تحلیل خطبهها و نامهها به صورت مستقل مطالعه کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در پایان اظهار داشت: اگرچه نهجالبلاغه تنها بخشی از کلمات امیرالمؤمنین(علیهالسلام) است، اما همین بخش نیز ارزشمند و راهگشا است و مطالعه و مانوس شدن با آن در زندگی فردی و اجتماعی بسیار مؤثر است.
