به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجت‌الاسلام کاظمی‌مقدم در نشست تخصصی «ارزیابی یادگیری در حوزه فراتر از امتحان سنتی» که به‌همت دفتر خواهران این حوزه در پژوهشکده مدرسه علمیه حضرت خدیجه(سلام‌الله‌علیها) برگزار شد، با اشاره به اهمیت بازنگری در شیوه‌های ارزیابی علمی طلاب، اظهار داشت: در نظام آموزشی حوزه‌های علمیه، توجه به فرآیند واقعی یادگیری و سنجش صحیح آن، از مسائل اساسی و راهبردی به شمار می‌آید.

وی با بیان اینکه یادگیری تنها به حفظ و بازگو کردن مطالب محدود نمی‌شود، تصریح کرد: یادگیری در حقیقت تغییری نسبتاً پایدار در رفتار، اندیشه و نگرش انسان است که بر اثر تجربه، تمرین و آموزش حاصل می‌شود و نشانه اصلی آن در تغییر رفتار و توانایی‌های علمی فرد قابل مشاهده است.

این استاد حوزه با اشاره به برخی برداشت‌های نادرست درباره مفهوم یادگیری افزود: گاهی ممکن است فرد مهارت یا دانشی را فرا گرفته باشد اما فرصت بروز و به‌کارگیری آن را پیدا نکند؛ از این‌رو صرف مشاهده نکردن یک رفتار، لزوماً به معنای عدم یادگیری نیست. همچنین برخی تغییرات رفتاری که در اثر عواملی مانند خستگی، بیماری، شرایط جسمی یا احساسات زودگذر ایجاد می‌شوند، یادگیری محسوب نمی‌شوند؛ زیرا این تغییرات پایدار نیستند.

وی در ادامه به تفاوت میان «یادگیری» و «حافظه» اشاره کرد و گفت: حافظه به معنای ذخیره و بازیابی اطلاعات در ذهن است، در حالی که یادگیری مفهومی گسترده‌تر دارد و می‌تواند به تغییرات رفتاری آشکار منجر شود. البته حافظه بخش مهمی از فرآیند یادگیری است، زیرا بدون ذخیره و بازیابی اطلاعات، شکل‌گیری یادگیری پایدار امکان‌پذیر نخواهد بود.

حجت‌الاسلام کاظمی‌مقدم با بیان اینکه مطالعه و بررسی فرآیند یادگیری نقش مهمی در بهبود روش‌های آموزشی دارد، خاطرنشان کرد: شناخت اصول یادگیری به ما کمک می‌کند تا علت بسیاری از رفتارهای علمی و آموزشی را بهتر درک کنیم و بر اساس آن، شیوه‌های تدریس و ارزیابی را به‌گونه‌ای طراحی کنیم که به رشد واقعی علمی طلاب منجر شود.

ضرورت توجه به سطوح عمیق فهم در ارزیابی علمی طلاب

وی با اشاره به سطوح مختلف فهم در فرآیند یادگیری بیان کرد: در نظام آموزشی نباید تنها به «فهم حافظه‌ای» بسنده کرد؛ زیرا انتقال اطلاعات به حافظه و توانایی بازگو کردن مطالب، هرچند مهم است، اما به‌تنهایی نشان‌دهنده تحقق یادگیری عمیق نیست.

این پژوهشگر حوزوی افزود: حداقل سطح مطلوب در یادگیری، فهم کاربردی است؛ یعنی طلبه بتواند از دانسته‌های خود در حل مسائل مشابه و در موقعیت‌های واقعی استفاده کند. در سطوح بالاتر، فهم استدلالی قرار دارد که در آن فرد توانایی اقامه دلیل و تنظیم استدلال برای اثبات یک مدعا را پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: در مرحله‌ای بالاتر، فهم نقادانه مطرح می‌شود که به معنای توانایی ارزیابی استدلال‌ها و کشف خطاها و مغالطات در آن‌هاست. پس از آن نیز فهم تحلیلی قرار دارد که به بازنگری و تحلیل پدیده‌ها، به‌ویژه هنگام بروز اختلال در عملکرد، می‌پردازد و از روش‌هایی مانند مهندسی معکوس و بازطراحی بهره می‌گیرد.

حجت‌الاسلام کاظمی‌مقدم با اشاره به بالاترین سطح فهم تصریح کرد: نهایت یادگیری زمانی تحقق می‌یابد که فرد به فهم خلاقانه برسد؛ یعنی بتواند با نگاهی نو به پدیده‌ها بنگرد، روابط تازه‌ای میان مفاهیم کشف کند و ایده‌های جدیدی در عرصه علمی ارائه دهد.

وی به مفهوم ارزیابی در نظام آموزشی اشاره کرد و گفت: ارزیابی در حقیقت نوعی قضاوت علمی درباره شایستگی، ارزش و میزان تحقق اهداف آموزشی است که بر اساس داده‌ها و شواهد صورت می‌گیرد و نتیجه آن باید به تصمیم‌گیری‌های دقیق آموزشی منجر شود.

این استاد حوزه تأکید کرد: ارزیابی زمانی معنا پیدا می‌کند که عملکرد واقعی با اهداف از پیش تعیین‌شده مقایسه شود و بر اساس نتایج آن، بازخورد لازم برای اصلاح و بهبود فرآیندهای آموزشی ارائه گردد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: اگر نظام آموزشی حوزه به‌دنبال تربیت طلابی توانمند، تحلیل‌گر و خلاق است، باید شیوه‌های ارزیابی خود را نیز متناسب با این هدف بازطراحی کند و از الگوهای صرفاً آزمون‌محور فاصله بگیرد تا ارزیابی علمی طلاب به‌درستی بازتاب‌دهنده عمق یادگیری آنان باشد.