به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، نشست تخصصی «روشهای نوین تدریس؛ از حفظمحوری تا تحلیلمحوری» به همت دفتر خواهران این حوزه و با حضور جمعی از اساتید و طلاب، در پژوهشکده مدرسه علمیه حضرت خدیجه(سلاماللهعلیها) برگزار شد.
در این نشست، دکتر مرتضی پیرو جعفری با تبیین ضرورت تحول در نظام آموزشی حوزههای علمیه، اظهار داشت: یکی از چالشهای مهم در آموزش سنتی، تمرکز بیش از اندازه بر محفوظات و انتقال یکسویه مطالب است؛ در حالی که اقتضائات فکری و رسانهای نسل جدید، نیازمند حرکت به سمت آموزش تحلیلمحور، مسئلهمحور و گفتوگومحور است.
وی با اشاره به تفاوت بنیادین میان «دانستن» و «توانایی تحلیل و کاربرد دانش» افزود: اگر طلبهای بتواند متنی را بهخوبی حفظ کند اما در مقام پاسخگویی به مسائل واقعی جامعه، خانواده و عرصه تبلیغ دینی ناتوان باشد، نشان میدهد فرآیند یادگیری به عمق لازم نرسیده است.
این استاد حوزه و دانشگاه، پیشمطالعه تحلیلی را نخستین گام در آموزش نوین دانست و تصریح کرد: در شیوه سنتی، پیشمطالعه غالباً به آشنایی اجمالی با الفاظ و عبارات محدود میشد؛ اما در رویکرد جدید، پیشمطالعه باید مبتنی بر پرسشگری و کشف ساختار منطقی متن باشد.
وی در تشریح روش SQ3R بهعنوان یکی از تکنیکهای مطالعه تحلیلی، بیان کرد: طلاب باید پیش از حضور در کلاس، متن درسی را با پنج پرسش کلیدی بررسی کنند؛ از جمله اینکه ادعای اصلی نویسنده چیست، چه پیشفرضهایی بر آن حاکم است، چه ادلهای برای آن اقامه شده و ثمره عملی این بحث در زندگی فردی و اجتماعی چیست.
پیرو جعفری ادامه داد: در این روش، مطالعه از حالت منفعل خارج شده و به فرآیندی فعال و هدفمند تبدیل میشود؛ فرآیندی که در آن طلبه تنها دریافتکننده اطلاعات نیست، بلکه با متن درگیر شده و قدرت تحلیل، نقد و استنباط او تقویت میشود.
وی همچنین با اشاره به اهمیت «نقشه مفهومی» در یادگیری عمیق، خاطرنشان کرد: نقشهنگاری مفهومی، ابزاری برای کشف روابط منطقی، علی و حتی تعارضات میان مفاهیم است و میتواند به شکل مؤثری در تدریس تحلیلی مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهشگر حوزوی افزود: در ترسیم نقشه مفهومی، طلبه باید ابتدا دامنه و سؤال محوری درس را مشخص کرده، سپس مفاهیم کلیدی را استخراج و بر اساس سلسلهمراتب منطقی دستهبندی کند و در نهایت با ایجاد پیوندهای مفهومی، ارتباط میان مباحث را کشف نماید.
وی با انتقاد از پیامدهای آموزش حفظمحور، اظهار داشت: در بسیاری از موارد، ذهن طلبه به انبار اطلاعات تبدیل میشود، اما میان مفاهیم مختلف پیوندی شکل نمیگیرد؛ به همین دلیل، طلبه اگرچه تعاریف را بهخوبی به خاطر سپرده، اما در تطبیق مفاهیم بر مسائل واقعی و پاسخ به شبهات جدید دچار مشکل میشود.
پیرو جعفری ضعف در کاربرد معارف دینی در زندگی را از مهمترین آسیبهای رویکرد سنتی برشمرد و گفت: طلبهای که احکام و مباحث تربیتی را صرفاً در سطح محفوظات فراگرفته، در میدان عمل و مواجهه با مسائل خانواده، تربیت فرزند و مشاوره دینی، قدرت تحلیل و ارائه راهکار کاربردی نخواهد داشت.
وی ادامه داد: امروز شبهات و پرسشهای نسل جوان، ماهیتی ترکیبی و تحلیلی پیدا کرده است؛ بنابراین پاسخهای کلیشهای و از پیش آماده، دیگر کارآمدی لازم را ندارد و حوزههای علمیه باید با تقویت قدرت استنباط و تحلیل، طلابی پاسخگو و مسئلهشناس تربیت کنند.
نسل جدید، آموزش اقناعی و تحلیلمحور میطلبد
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به ویژگیهای شناختی نسل جدید، تصریح کرد: ذهن مخاطب امروز، شبکهای، مقایسهگر و نقاد است و مطالب را بهصورت جزیرهای و منفک دریافت نمیکند؛ از اینرو اگر مفاهیم دینی بدون ارتباط منطقی و کاربردی ارائه شود، یادگیری عمیق شکل نخواهد گرفت.
وی افزود: کاهش تعبد آموزشی و افزایش مطالبه برای اقناع ذهنی، ضرورت تغییر در شیوه تدریس را دوچندان کرده است و استاد حوزه باید از نقش «شارح متن» فاصله گرفته و به «تسهیلگر یادگیری» تبدیل شود.
پیرو جعفری با تشریح برخی روشهای نوین تدریس، به «تدریس تقابلی» اشاره کرد و گفت: در این شیوه، استاد بهجای قرائت کامل متن، گرههای اصلی بحث را مطرح کرده و از طلاب میخواهد با نگاه تحلیلی و نقادانه به تبیین مطالب بپردازند.
وی «مطالعه موردی» را از دیگر ابزارهای مؤثر در آموزش تحلیلی دانست و افزود: طرح مسائل واقعی و مستحدثه در حوزه فقه، کلام و مسائل اجتماعی، موجب میشود طلبه بتواند قواعد علمی را در میدان عمل بهکار گیرد و میان دانش نظری و نیازهای جامعه پیوند برقرار کند.
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین بر اهمیت «سقراطیسازی» در کلاس درس تأکید کرد و گفت: در این روش، استاد بهجای ارائه مستقیم پاسخ، با پرسشهای پلهپله ذهن طلبه را به سمت کشف حقیقت هدایت میکند؛ موضوعی که در تقویت قوه استنباط و تفکر اجتهادی بسیار مؤثر است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، مباحثههای علمی را از ظرفیتهای ارزشمند حوزههای علمیه برشمرد و اظهار داشت: مباحثه سنتی اگر از حالت تکرار تقریر استاد خارج شود، میتواند به بستری برای تولید اندیشه، نقد علمی و شکلگیری مسئلههای پژوهشی تبدیل شود.
پیرو جعفری پیشنهاد کرد: در جلسات مباحثه، نقشهایی همچون «مقرر»، «مستشکل» و «داور» میان طلاب تقسیم شود تا فرآیند گفتوگو، نقد و ارزیابی علمی بهصورت هدفمند دنبال شود.
وی افزود: مقایسه دیدگاههای علمی با آرای اندیشمندان دیگر مذاهب و حتی مکاتب فکری غربی، میتواند به فهم عمیقتر، نگاه تطبیقی و ارتقای قدرت تحلیل طلاب کمک کند.
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان تأکید کرد: آینده موفق حوزههای علمیه در گرو تربیت طلابی است که علاوه بر تسلط بر متون دینی، قدرت تحلیل، حل مسئله، پاسخگویی به شبهات و ارتباط مؤثر با مسائل جامعه را داشته باشند؛ چراکه رسالت حوزه، صرفاً انتقال محفوظات نیست، بلکه تربیت اندیشهورزان متعهد و کارآمد برای هدایت فکری و فرهنگی جامعه اسلامی است.
