به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی، عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در دومین جلسه هماندیشی کارشناسان علمی مدارس علمیه خواهران خراسان رضوی که با موضوع «تبیین نظام جامع پژوهش» در مدرسه علمیه اسلامشناسی حضرت زهرا(س) برگزار شد، ضمن تبریک ایام ذیالحجه و عید سعید قربان، اظهار کرد: بر اساس آموزههای نورانی پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) که میفرمایند: «اَلْقَلَمُ مِنَ اَللَّهِ نِعْمَةٌ عَظِیمَةٌ» (قلم نعمتی بزرگ از جانب خداوند است)، باید گفت که قلم نماد تحقیق و پژوهش است و اگر قلم نبود، نه حکمرانی و سیاستی برقرار میماند و نه دین و دیانتی به نسلهای بعد منتقل میشد.
وی با اشاره به جایگاه رفیع پژوهش در تاریخ تشیع، یادآور شد: در تاریخ تشیع اسوههای ممتازی وجود دارند که جان و سلامتی خود را فدای دفاع از مکتب اهلبیت(ع) کردند؛ شخصیتهایی همچون میرحامدحسین هندی، صاحب اثر گرانسنگ «عبقاتالانوار» که به فرموده امام راحل، حجت بزرگ شیعه است. این عالم بزرگوار در راه تبیین حقانیت ولایت و امامت به اندازهای تلاش کرد و نوشت که هر دو دست ایشان از کار افتاد و در نهایت با دهان قلم را به دست میگرفت و به نگارش ادامه میداد. این الگوها باید برای جامعه حوزوی شناخته و مسیر نورانی آنها پرتوان ادامه یابد.
راهبردهای پژوهشی در بیانات رهبر شهید انقلاب
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی در ادامه با تبیین راهبردهای پژوهشی بر اساس بیانات رهبر شهید انقلاب تصریح کرد: در طول چهار دهه رهبری ایشان، شاهد مبارزهای دائمی و خستگیناپذیر برای عزت اسلام و مسلمانان بودهایم. بیانات ایشان در زمینه پژوهشهای حوزوی، بهویژه در عرصه نقشآفرینی خواهران در مباحث اجتماعی، بسیار نواندیشانه، عمیق و متکی بر فرهنگ قرآن و اهلبیت(علیهمالسلام) است.
وی با اشاره به تاکید رهبر شهید انقلاب بر جایگاه راهبردی حوزههای علمیه گفت: ایشان حوزه علمیه را مرکز تحقیقات در علوم دینی میدانند و بر این باور بودند که اگرچه دیگران نیز حق اندیشیدن درباره مسائل اسلامی را دارند، اما ابزار و ملزوماتِ اجتهاد و تامل عمیق دینی، تنها در حوزههای علمیه فراهم است و این رسالتی فوقالعاده بر دوش حوزویان است.
عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ضرورت نیازسنجی در فعالیتهای علمی را از دیگر تاکیدات مهم رهبر شهید انقلاب برشمرد و افزود: ما امروز نمیتوانیم بر اساس سلیقه، تشخیص فردی یا صرفاً تجربههای محدود تصمیمگیری کنیم. تحول مثبت زمانی رخ میدهد که فعالیتهای علمی با نیازهای واقعی جامعه منطبق باشد. در حالی که مردم تشنه معارف دین هستند، باید اولویتها را شناسایی کرد و از پرداختن به موضوعات کماهمیت که پیش از این به اندازه کافی به آنها پرداخته شده، پرهیز نمود.
وی تبیین نظریه بنیادی حاکمیت اسلام در همه ابعاد زندگی را از اولویتهای امروز حوزه دانست و خاطرنشان کرد: در شرایطی که جریان استکبار، اندیشه سکولار را ترویج میکند تا دین را به حریم شخصی محدود سازد، وظیفه حوزویان، علما و روحانیون آگاه، تبیین نظریه حاکمیت اسلام در تمامی عرصههای حیات بشری با استدلال و منطق متقن است.
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی در ضمن تاکید بر لزوم رصد دقیق فعالیتهای دشمنان گفت: باید متناسب با شبهات روز که از طریق رسانهها، رمانها و سریالها به ذهن نوجوانان منتقل میشود، نیازهای پژوهشی را شناخت. در همین راستا، راهاندازی مرکز تحقیقات بنیادی و کاربردی برای پایش، رصد آمار و ارائه اولویتهای پژوهشی در سطوح مختلف رشتههای علمی، یک ضرورت غیرقابلانکار برای مدیریت هوشمندانه حوزههای علمیه است.
عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با تأکید بر ضرورت نظاممند شدن پژوهش در حوزههای علمیه اظهار داشت: یکی از کارهایی که حوزه باید انجام دهد، تشکیل مرکزی است که تمام کتابها و آثار نوشتهشده در دنیا پیرامون انقلاب اسلامی را جمعآوری کرده و با رصد دقیق، مشکلات و خلأها را احصا کند.
وی افزود: امروز باید عدهای پژوهشگر حرفهای مسائل کلان، سطوح رشتهها، منابع و سرفصلها را رصد کنند. هر تصمیمی که میخواهد گرفته شود و هر پیشبینیای که انجام میگیرد، باید مقدماتش با مطالعه دقیق همراه باشد.، پژوهش میتواند پردهها را کنار بزند و غبارها را فرو بنشاند تا فضا برای تصمیمگیریهای درست، انتخابهای بایسته و کارهای ممتاز شفاف شود.
ضرورت مواجهه پیشگیرانه و درمانی با شبهات
این استاد حوزه و دانشگاه در بحث پاسخ به شبهات تصریح کرد: امروز دنیا در حال رسانهداری است؛ همانطور که میبینید در غرب، خدمات رسانهای هزینههای سنگینی دارد. اما چگونه است که ۱۵۰ شبکه ماهوارهای که برخی به صورت ۲۴ ساعته تولید محتوا میکنند، به زبان فارسی و به صورت رایگان در این فضا برای ما قرار داده شدهاند؟ چون میخواهند جلوی طوفان معنویتخواهی، حقجویی، استکبارستیزی، مظلومیاوری و انقلاب اسلامی را بگیرند. حوزه علمیه باید شبهاتی که مستقیم و غیرمستقیم در زبان سیاسیون، اندیشمندان، انیمیشنها، رمانها و رسانهها وجود دارد را شناسایی کند.
وی ادامه داد: رهبر شهید انقلاب نیز تأکید داشتند که یکی از کارهای پژوهش در حوزه، داشتن اقدامات پیشگیرانه و درمانی برای مواجهه با شبهات است. امروز نشر افکار باطل، فقط با رادیو و اینترنت نیست، بلکه از شیوههای هنری استفاده میشود. اگر در میان جوانان بروید، میبینید که در ذهن جوان خوب ما هم شبهه وجود دارد؛ ایرادی هم ندارد، چرا که وقتی ذهن فعال و کارگر شد، شبهه به ذهن میآید. وظیفه ما طلبههاست که با پیشگیری یا درمان، این شبهات را برطرف کنیم. چالش عمده امروز ما این است که گاهی چیزهایی میگوییم که نیاز مخاطب نیست و یا مخاطب را رها میکنیم و پشتیبانی لازم را انجام نمیدهیم.
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی با اشاره به «نظام جامع پژوهش» بیان کرد: اگر بخواهیم جریان پژوهش به عنوان پیشران تولید فکر و راهبردسازی عمل کند، باید نظام برنامهریزی داشته باشیم. کارکرد نظام جامع این است که همه تلاشها و سرمایهگذاریها را در اولویتهای اساسی و شاهراههای مهم منسجم کند.
وی در تبیین چهار کلانبرنامه پژوهشی، نخستین راهبرد را «تأمین منابع انسانی پژوهشی» دانست و گفت: کسانی که میخواهند کارشناس، پژوهشگر، استاد ارزیاب، مدیر پژوهشی و طراح کلان باشند، باید تربیت و بازآموزی شوند.
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی راهبرد دوم را «آموزش پژوهشمحور» خواند و افزود: در مقوله اخلاق، علاوه بر واعظ بیرونی، به واعظ درونی نیاز داریم که توسط استادِ اخلاقمدار پرورش مییابد. در پژوهش نیز همینطور است؛ پژوهش باید در قالب آموزش اتفاق بیفتد. پایه آن از سطح یک حوزه است؛ از آن روزی که «بدایةالحکمة» خوانده میشود، استاد باید به منابع مختلف ارجاع بدهد و با ایجاد درگیری ذهنی برای طلبه، پژوهش را در متن درس نهادینه کند.
حجتالاسلام والمسلمین مرویان حسینی، با تأکید بر ضرورت پیگیری «هویت پژوهشی» در مجموعههای آموزشی، بر نقش معلمان، مربیان و استادان در تقویت این رویکرد تصریح کرد و گفت: ما باید از مبانی و اصول اساسی دفاع کنیم و یکی از محورهای بنیادین در این مسیر، استقرار «نظام آموزش پژوهشمحور» است؛ به این معنا که آموزش، واقعاً ماهیت پژوهشی پیدا کند.
وی افزود: پژوهشمحور شدن آموزش کمک میکند استعدادهای پژوهشی تقویت شود و روشهای پژوهش، به شکلی نرم، کمهزینه، و بدون چالشهای زائد به مخاطبان منتقل گردد.
این استاد حوزه و دانشگاه راهبرد سوم را «برونگرایی پژوهش» دانست و خاطرنشان کرد: پژوهش نمیتواند درونگرا باشد؛ پژوهش باید با مسئلههای نظام اسلامی، چالشهای طلاب، نوآوریهای استادان، ابتکارات مراکز دیگر و ظرفیتهای موجود کشور ارتباط گسترده برقرار کند تا امکان حمایت از پژوهش فراهم شود.
وی ادامه داد: پژوهش باید هوشمندانه، آفات را شناسایی و مدیریت کند، نگهبانان و سازوکارهای لازم را در نظر بگیرد، اما درِ تعامل را باز بگذارد تا در افق بسته، گرفتار تصمیمگیریهای محدود نشود.
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی در ادامه با اشاره به اینکه «چهار کلانبرنامه» در این زمینه پیشبینی شده است، نخستین کلانبرنامه را «توجه به زیرساختهای پژوهشی» برشمرد و گفت: امروز پژوهش صرفاً با رفتن به کتابخانه و داشتن قلم و دفتر تعریف نمیشود؛ پژوهش به زیرساخت نیاز دارد. بانکهای اطلاعاتی پژوهشی باید شکل بگیرد.
وی اضافه کرد: وقتی پژوهشگر میخواهد پایاننامه یا تحقیق بنویسد، باید پیشینهای قوی داشته باشد و کارهای پیشین را ببیند؛ لازمه آن، دسترسی به زیرساختهای قوی و در دسترس برای طلاب است. البته لازم نیست همه این امکانات در همه مدارس و در بالاترین سطح وجود داشته باشد، اما باید متناسب با ظرفیتها، امکان مراجعه و بهرهبرداری فراهم شود.
این استاد حوزه و دانشگاه در بیان نمونهای از اهتمام به زیرساخت، به برخی اقدامات در طراحی کتابخانههای جامع و تخصصی اشاره کرد و افزود: تأسیس و بهرهبرداری از کتابخانههای جامع و تخصصی در موضوعات مختلف، از جمله نیازهای جدی است. همچنین ایجاد «شبکه علمی مدارس» برای بحث و گفتوگوی آزاد طلاب و اساتید اهمیت دارد؛ امروز باید ارتباطی فعال و زنده میان استاد و شاگرد برقرار شود تا دانش، مسئلهشناسی و نیازشناسی منتقل گردد و به نظر میرسد هنوز بخشهایی از این مسیر بهطور کامل محقق نشده است.
حجتالاسلام والمسلمین مرویان حسینی «فعالسازی مراکز مشاوره پژوهشی» را از نیازهای ضروری برشمرد و گفت: همانطور که جامعه به مشاورههای تربیتی، خانواده و حقوقی نیازمند است، برای تولید پایاننامه و پژوهش اثرگذار نیز به مشاوره پژوهشی نیاز داریم.
وی سپس به نقش «مؤسسات و مراکز پژوهشی» پرداخت و بیان کرد: وقتی سخن از پاسخگویی حوزه به نیازهای جامعه، نظام و جهان اسلام به میان میآید، این کار دیگر صرفاً کار فردی نیست؛ کار مؤسسهای و گروهی است. در گذشته نیز تجربه کارهای جمعی وجود داشته است؛ مانند برخی پروژههای بزرگ حدیثی و علمی که با مشارکت گروههای متعدد سامان مییافت. امروز نیز باید آن سیره کار گروهی احیا شود. مراکز تخصصی، بهویژه در موضوعات نوپدید و مسئلهمحور، باید توسعه یابند.
فرهنگسازی پژوهش و ساماندهی مسیر علمی
وی «فرهنگسازی پژوهش» را کلانبرنامه دیگری دانست و گفت: پژوهش باید به اکسیژن حوزه تبدیل شود؛ طلبه همانگونه که با تحصیل گره میخورد، باید با پژوهش نیز آمیخته باشد. تحقق این هدف نیازمند فرهنگسازی و نیز آموزش مهارتهای پژوهشی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی «اصلاح الگوی تدریس بر اساس آموزش پژوهشمحور» را ضروری دانست و افزود: جایگاه پژوهش باید در ارتقای استادان و پژوهشگران، در ارتقای شهریه، منزلت اجتماعی و نیز در واگذاری مسئولیتها اثرگذار باشد؛ یعنی پژوهش بهعنوان یکی از معیارهای اصلیِ ارزیابی و ارتقا لحاظ شود.
وی به موضوع «جشنوارهها، فراخوانها، همایشها و نمایشگاهها» نیز اشاره کرد و گفت: افزایش کمی آثار کافی نیست و باید اثربخشی و کیفیت نیز سنجیده شود و مراقبت کرد تا تولیدات علمی با تغییرات ظاهری یا استفاده نادرست از ابزارها، جایگزین پژوهش اصیل نشود. در این عرصه، هدفگذاری دقیق، ارتقای کیفی، نیازمحوری و مشارکت مخاطبان مستقیم هر مجموعه، ضروری است و بسیاری از فعالیتهای جاری نیز نیازمند اصلاح و بازسازی هستند.
استاد حوزه و دانشگاه «منشور علمی و تخصصی» و «نشریات علمی» را ویترین حوزه دانست و گفت: همانگونه که ویترین، هویت و توان یک مجموعه را نشان میدهد، منشور و نشریات علمی نیز نشان میدهند حوزه چقدر بهروز است، چقدر در مسائل اساسی ایده نو دارد و چقدر به نوآوریها و مسائل مخاطبان توجه میکند. نشریات باید بهگونهای باشند که مقالهها صرفاً منتشر نشوند، بلکه به نیازها متصل شوند، مسئلهای را حل کنند و مخاطبان را در جریان قرار دهند.
وی «نیازسنجی پژوهشی» را مسئلهای تعیینکننده دانست و گفت: همه اقدامات باید بر اساس نیازسنجی باشد؛ اگر نیاز وجود نداشته باشد، ممکن است کارهای تکراری انجام دهیم و سرمایهگذاری کنیم در حالی که پاسخ آن قبلاً تولید شده است. حوزه باید کارِ حوزه را انجام دهد و نیازهای مخاطبان خود را تأمین کند؛ این امر نیازمند شورا یا مرکز تحقیقات راهبردی است تا نیازها و اولویتها را استخراج کرده و جهتگیری اقدامات را هدایت کند.
حجتالاسلام والمسلمین مرویان حسینی سپس با اشاره به برخی اقدامات شاخص و تحولآفرین در عرصه پژوهش، از تصمیم شورای عالی حوزه علمیه خراسان درباره ارتقای جایگاه حوزه علمیه خواهران و شکلگیری مدیریت مستقل بهعنوان فرصتی ممتاز یاد کرد و افزود: شرایط نظام و کشور و نیز هجمهها و توطئههایی که علیه جریان دین و جمهوری اسلامی صورت میگیرد، اقتضا میکند همه ذینفعان حوزه خواهران برای بهرهبرداری از این اقدام مبارک، همتی تازه به خرج دهند؛ از ظرفیتهای حوزه برادران، توانمندیها، تجربهها و محصولات آن استفاده کنند، آسیبشناسی دقیق داشته باشند، راهبردهای درست را شناسایی کنند و سرمایههای مناسب را در این مسیر به کار بگیرند.
وی تشکیل و ساماندهی «بانکهای اطلاعاتی مفاخر و پژوهشگران» را ضروری دانست و گفت: باید داشتههای خود را پیشِ چشم داشته باشیم؛ بزرگان و آثار را بشناسیم و آثار پژوهشی حوزوی در بخش خواهران را نیز شناسایی کنیم. همچنین استقرار «نظام پایش و رتبهبندی پژوهشگران خواهر حوزوی» اهمیت دارد تا تلاشها، پیشگامیها، سابقهها و گرایشهای تخصصی، در یک چارچوب روشن دیده شود و زمینه رشد هدفمند فراهم گردد.
حجتالاسلام والمسلمین مرویانحسینی برگزاری «نشستهای علمی در قالب کمیتهها و کرسیهای ترویجی»، بهویژه در موضوعات زنان و خانواده را مورد تأکید قرار داد و گفت: امروز مسائل زنان و خانواده در معرض هجمه است و حوزه علمیه خواهران باید مدافع اندیشهای باشد که درباره زن و خانواده مطرح شده است.
به تعبیر وی، آنچه رخ میدهد صرفاً یک منازعه اجتماعی نیست، بلکه «جنگ علمی، پژوهشی، رسانهای و تبلیغاتی» است و تولید محتوای عالمانه و مبتنی بر پژوهش، نقش تعیینکننده دارد.
حجتالاسلام والمسلمین مرویان حسینی نمایهسازی، اطلاعرسانی و ترویج پژوهشهای مربوط به حوزه خواهران را نیز ضروری دانست و تأکید کرد: نباید چنین تلقی شود که حوزه خواهران حوزهای فقیر است؛ حوزه خواهران ثروتمند است، اما بخشی از این ثروت زیرِ خاکی است و باید با صرف وقت و برنامهریزی استخراج، برجسته و معرفی شود.
وی در ادامه بر ضرورت شناسایی، شبکهسازی و گروهبندی تخصصی پژوهشگران شاخص و فعال خواهر حوزوی و نیز تدوین نقشه راه پژوهش سهساله حوزه علمیه خواهران تأکید کرد و گفت: نقشه راه باید با توجه به اهداف، نیازها، نقاط قوت و ضعف، ظرفیتها و جایگاههای گوناگون، مسیر روشن کند و برای تحقق آموزش پژوهشمحور، برنامه عملی ارائه دهد. همچنین انتظارات، وظایف و ظرفیتها در نسبت با نیروهای ستادی باید تنظیم شود؛ ستاد باید چابک باشد و برای تقویت حوزه پژوهش، استقلال ساختاری بیشتری از آموزش پیدا کند تا توانمندی آن افزایش یابد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در پایان با اشاره به ضرورت تشویق، تقدیر و دیدهشدن افراد تلاشگر و نیز «پبازدید و ارتباط با مراکز فعال و مؤثر گفت: بهرهگیری از تجربههای مراکز شاخص خواهران و حتی برخی الگوهای موفق غیرحوزوی، در کنار تأمین اعتبارات، بودجه و زیرساختها، میتواند پشتیبانی بهتری برای ارتقای پژوهش فراهم کند.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که با همت بلند بانوان و با بهرهمندی از برکات معنوی، فرصتهای بهتری برای انجام مأموریتهای دینی فراهم شود.
گفتنی است؛ این نشست به همت اداره پژوهش دفتر خواهران حوزه علمیه خراسان برگزار شد.
