به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، کتاب «تبارشناسی مدارس علمیه خراسان جنوبی» حاصل طرح پژوهشی مرکز مدیریت حوزه علمیه خراسان جنوبی است که با هدف شناخت و ثبت پیشینه تاریخی مدارس علمیه، معرفی عالمان برجسته و مستندسازی بخشی از میراث علمی و فرهنگی این منطقه تدوین و منتشر شده است.
این اثر را دکتر مفید فردوسی، دانشیار دانشگاه بیرجند، و دکتر مرضیه فاریابی، دانش‌آموخته دکتری باستان‌شناسی، تألیف کرده‌اند و انتشارات حوزه علمیه خراسان آن را منتشر کرده است.
مستندسازی پیشینه تاریخی مدارس علمیه خراسان جنوبی
در پیشگفتار کتاب، به جایگاه تاریخی خراسان بزرگ در عرصه آموزش، به‌ویژه پس از دوره اسلامی، اشاره شده و مدارس علمیه از جمله مراکزی معرفی شده‌اند که در شکل‌گیری و استمرار این پیشینه علمی نقش داشته‌اند.
بر اساس مطالب کتاب، وجود مدارس قدیمی در شهرهایی همچون قاین، بیرجند، فردوس، طبس، بشرویه، زهان و قهستان بخشی از سابقه علمی و حوزوی خراسان جنوبی را نشان می‌دهد؛ با این حال، به تصریح نویسندگان، بخش‌هایی از تاریخ، خدمات و ابعاد فعالیت این مراکز کمتر مورد پژوهش جامع قرار گرفته و برخی اطلاعات مربوط به آن‌ها در معرض فراموشی بوده است.
در همین راستا، مرکز مدیریت حوزه علمیه خراسان جنوبی، انجام طرح پژوهشی «تبارشناسی مدارس علمیه خراسان جنوبی» را به نویسندگان سپرد. نتایج این پژوهش در قالب کتاب حاضر منتشر شده است.
هدف از این طرح، شناخت و ثبت ابعاد مختلف تاریخ مدارس علمیه، از جمله چگونگی شکل‌گیری، پیشینه تاریخی و وضعیت موقوفات آن‌ها و فراهم‌کردن اطلاعاتی برای حفظ هویت فرهنگی و تاریخی این مراکز بوده است.
بررسی اسناد مکتوب و تکمیل اطلاعات با مطالعات میدانی
یکی از ویژگی‌های پژوهش انجام‌شده برای تدوین این کتاب، بهره‌گیری از چند روش برای گردآوری و تکمیل اطلاعات است. نویسندگان، منابع مکتوب و اسناد مرتبط با موضوع را بررسی و بازخوانی کرده‌اند و برای جبران کمبود اطلاعات، از مطالعات میدانی و پیمایشی، مصاحبه و گفت‌وگو با مدیران مدارس علمیه نیز بهره برده‌اند، همکاری مدیران مدارس علمیه در شهرستان‌های مختلف استان و استفاده از اسناد مرتبط با موقوفات، از جمله ظرفیت‌هایی بوده است که در تکمیل اطلاعات این مجموعه نقش داشته است. همچنین، در پیشگفتار کتاب از همکاری مرکز اسناد بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی در تهیه اسناد مرتبط با موقوفات مدارس قدردانی شده است.
این شیوه گردآوری اطلاعات، امکان بررسی هم‌زمان گزارش‌های تاریخی، اسناد موجود و وضعیت مدارس را فراهم کرده و محتوای کتاب را از معرفی صرف نام مدارس فراتر برده است.
معرفی عالمان شاخص و سهم آنان در پیشینه علمی منطقه
بخش دیگری از کتاب به معرفی عالمان شاخص هر منطقه اختصاص دارد؛ شخصیت‌هایی که نام و زندگی علمی آنان در پیوند با تاریخ حوزه‌های علمیه و پیشینه دینی خراسان جنوبی مورد توجه قرار گرفته است.
در بخش مربوط به بیرجند، نام شخصیت‌هایی همچون آیت‌الله شیخ محمدباقر آیتی، آیت‌الله شیخ محمدهادی هادوی، آیت‌الله سیدحسن تهامی، آیت‌الله شیخ محمدحسین ضیاءآیتی، آیت‌الله شیخ محمدابراهیم ربانی و حجت‌الاسلام‌والمسلمین صدرالدین عارفی آمده است.
کتاب در بخش‌های مربوط به دیگر شهرستان‌ها نیز به معرفی عالمان شاخص پرداخته است. این معرفی‌ها در کنار اطلاعات مربوط به مدارس، زمینه شناخت پیوند میان شخصیت‌های علمی و مراکز حوزوی هر منطقه را فراهم می‌کند و بخشی از پیشینه علمی و دینی خراسان جنوبی را در یک مجموعه گرد می‌آورد.
بررسی تاریخچه، معماری و وضعیت مدارس علمیه
در فصل دوم کتاب، مدارس علمیه خراسان جنوبی به تفکیک شهرستان‌ها بررسی شده‌اند. در این ساختار، ابتدا اطلاعاتی درباره موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی هر شهرستان ارائه می‌شود و سپس عالمان شاخص و مدارس علمیه آن منطقه معرفی می‌شوند.
برای هر یک از مدارس مورد بررسی، بخش‌هایی درباره تاریخچه مدرسه، وضعیت فعلی، معماری، موقوفات و مستغلات آن در نظر گرفته شده است. به این ترتیب، اطلاعات تاریخی و علمی مدارس در کنار ویژگی‌های کالبدی و وضعیت املاک مرتبط با آن‌ها قرار گرفته است.
از جمله مدارس بررسی‌شده در بخش بیرجند می‌توان به مدرسه علمیه معصومیه، مدرسه رضویه بیرجند، مدرسه تخصصی امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، مدرسه حاج عبدالعلی‌خان، مدرسه امام حسن مجتبی(علیه‌السلام) و مدرسه علمیه آیت‌الله محمدحسین آیتی(ره) اشاره کرد. همچنین، کتاب به مدارس علمیه شهرستان‌های دیگر استان می‌پردازد و اطلاعات مربوط به مدارس هر منطقه را در چارچوبی مشخص ارائه می‌کند.
موقوفات مدارس؛ بخشی از میراث تاریخی حوزه‌های علمیه
بررسی موقوفات و مستغلات مدارس علمیه، یکی از محورهای اصلی این اثر است. در ساختار کتاب، برای مدارس مورد مطالعه بخشی مستقل به موقوفات اختصاص یافته و اطلاعات مربوط به املاک و دارایی‌های وقفی مرتبط با آن‌ها ثبت شده است.
اهمیت این بخش از آن جهت است که موقوفات، در کنار تاریخچه و وضعیت فعلی مدارس، بخشی از اطلاعات مورد نیاز برای شناخت پیشینه و شرایط این مراکز را تشکیل می‌دهند. ثبت این اطلاعات، امکان مراجعه به داده‌های مربوط به املاک وقفی مدارس را در کنار سایر اسناد و گزارش‌های تاریخی فراهم می‌کند.
در پایان کتاب نیز پیوست‌هایی شامل تصاویر و اسناد وقفی آمده است. این پیوست‌ها در کنار مطالب اصلی، بخشی از مستندات گردآوری‌شده در جریان پژوهش را در اختیار خوانندگان قرار می‌دهند.
ارائه مجموعه‌ای مرجع برای شناخت مدارس علمیه استان
کتاب «تبارشناسی مدارس علمیه خراسان جنوبی» با گردآوری اطلاعات تاریخی، معرفی عالمان شاخص، بررسی مدارس و ثبت داده‌های مربوط به معماری و موقوفات، مجموعه‌ای متمرکز درباره بخشی از میراث علمی و حوزوی این استان فراهم کرده است.
نویسندگان در پیشگفتار ابراز امیدواری کرده‌اند که این اثر، افزون بر کمک به حفظ هویت تاریخی و معرفی کارکرد مدارس علمیه به علاقه‌مندان، برای مدارس علمیه استان و مدیریت حوزه علمیه خراسان جنوبی نیز نتایج کاربردی داشته باشد.
این کتاب در پاییز ۱۴۰۵ منتشر شده و منابع و مآخذ پژوهش و پیوست‌های تصویری و اسنادی آن در بخش‌های پایانی اثر درج شده است.
