به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام والمسلمین سیدکاظم طباطبایی، رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث، در نشست علمی «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب» که صبح امروز در تالار قدس حرم مطهر رضوی برگزار شد، با اشاره به جایگاه خاص این نشست و همزمانی آن با ایام شهادت حضرت امام حسن عسکری(علیهالسلام) و تدفین رهبر شهید انقلاب، به تبیین جایگاه حدیث در منظومه فکری ایشان پرداخت.
وی با اشاره به دو جمله از رهبر شهید انقلاب که در سالهای ابتدایی رهبری و در پیامی به مناسبت تأسیس مؤسسه دارالحدیث بیان شده بود، اظهار کرد: به نظر میرسد این دو جمله، جایگاه حدیث را در منظومه فکری ایشان نشان میدهد و در عین حال، وظیفه حوزههای علمیه و مراکز فرهنگی را نیز مشخص میکند.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث افزود: ایشان فرمودند «اهتمام به حدیث، پس از تمسک به کتاب حکیم حمید، برترین وظیفهای است که عالم دین به آن مکلف است». بنابراین، در مجموعه وظایفی که در منظومه فکری ایشان برای عالمان دینی تصویر شده، اهتمام به حدیث، پس از توجه به قرآن کریم، برترین وظیفه شناخته شده است.
وی ادامه داد: جمله دوم که جایگاه حدیث را در منظومه فکری ایشان نشان میدهد، این است که «حدیث مادر بسیاری از علوم اسلامی و یا تمام آنهاست». یعنی منبع معرفتی علوم دینی، مبتنی بر قرآن و حدیث است.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی تصریح کرد: قرار دادن این دو جمله در کنار یکدیگر، نحوه تفکر ایشان نسبت به منابع معرفتی دین، بهویژه سنت و حدیث را نشان میدهد.
وی با بیان اینکه این اهتمام مربوط به دوران رهبری ایشان نبوده است، گفت: در جلساتی که ایشان پیش از سال ۱۳۵۰ در مشهد داشتند و همچنین در جلسات خصوصی دوره ریاست جمهوری ایشان، این اهتمام کاملاً مشهود بود. حتی در دوره رهبری، با وجود اشتغالات فراوان در اداره نظام اسلامی، ایشان به مباحث فقهی و جلسات درس خارج فقه اهتمام داشتند.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث خاطرنشان کرد: در طول دوره رهبری ایشان، هزار و ۶۴۸ جلسه درس خارج فقه برگزار شد که آغاز همه این جلسات با حدیث همراه بود و این مسئله، اهتمام جدی ایشان به سنت و تبیین حدیث را نشان میدهد.
وی افزود: مجموعه مباحثی که ایشان در بیش از هزار و ۶۵۰ جلسه مطرح کردند، صرفاً ناظر به جلسات فقه بود؛ در حالی که در جلسات مربوط به مباحث سیاسی و اجتماعی ایشان و همچنین جلسات خصوصی که گاهی اوقات مانند روزهای دوشنبه تشکیل میشد، حدیث، تبیین حدیث و فقهالحدیث نیز محور بحث قرار میگرفت.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی با اشاره به جمله دیگری از رهبر شهید انقلاب درباره تاریخ علم دین اظهار کرد: ایشان فرمودند که «در تاریخ علم دین، جمع حدیث و حمل و فهم و درک و شرح آن یکی از بزرگترین فصول است».
وی ادامه داد: این جمله، پیشینه معرفتی جامعه علمی ما را نشان میدهد؛ بنابراین حوزههای علمیه، طلاب و حتی سایر اقشار فرهنگی، برای اینکه بتوانند کار خود و منظومه فکری خود را مطابق با قواعد دین مرتب و مهندسی کنند، نیاز دارند در کنار مباحث عقلی، مباحث قرآنی و تحقیقات فقهی و اصولی، به بخش حدیث نیز بپردازند.
ضرورت تقویت جایگاه حدیث در متن برنامههای حوزه
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث با اشاره به مواردی که رهبر شهید انقلاب درباره حوزه حدیث مطرح کردهاند، گفت: این موارد هم جایگاه حدیث در نظام فکری ایشان را نشان میدهد و هم وظیفه ما را تعیین میکند.
وی افزود: ایشان فرمودند که امروزه درباره حدیث، به تدقیق و جداسازی سره از ناسره، راست از دروغ و مسلم از مشکوک، که ناظر به اعتبارسنجی حدیث است، همچنین به تأمل در فهم معضلات و مفاد و مضمونهای اساسی آن، تطبیق یا نسبتیابی آن با کلامالله عزیز حکیم، شرح و بسط عالمانه و محققانه و نیز نشر و همگانی کردن آنچه همگان را به کار خواهد آمد، نیاز مبرم و سازماندهیشده وجود دارد.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی بیان کرد: این تأکید، در طول دوره حیات رهبر شهید انقلاب و در مناسبتهای متفاوت مورد اشاره ایشان بوده است.
وی در ادامه با اشاره به پیامی از رهبر شهید انقلاب به جامعه مدرسین اظهار کرد: ایشان در آن پیام فرمودند که «دیگر علوم اسلامی مانند تفسیر و حدیث و فلسفه و کلام و رجال و غیره باید مورد اهتمام کامل و در متن اصلی برنامههای حوزه باشد».
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث گفت: یکی از مشکلاتی که در بخش حدیث وجود دارد این است که حدیث همیشه به عنوان یک درس جنبی محسوب شده است؛ یعنی در کنار دروس اصلی، دو واحد حدیث ارائه میشود که در آن نیز لزوماً معارف حدیثی مورد نظر نیست و بیشتر مباحث استنادی مانند درایه مطرح میشود.
وی افزود: در حالی که ایشان تصریح کردهاند علوم اسلامی مانند تفسیر، حدیث، فلسفه و کلام باید در متن اصلی برنامههای حوزه قرار گیرد و برای آنها مدارس تخصصی تشکیل شود تا این علوم که حوزه علمیه زادگاه و پرورشگاه آنهاست، از مهد خود بیگانه نشوند و حوزه در این علوم به بیرون از خود نیازمند نباشد.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی با بیان اینکه این کمبود و کاستی در حوزه حدیث احساس میشود، اظهار کرد: جالب این است که درخواست ایشان از سالهای ابتدایی رهبری تا سالهای پایانی ادامه داشته است؛ حتی در پیامی که به مناسبت سده حوزه نوشتند، این درخواست مطرح شد که چگونه میتوان این کاستی را جبران کرد تا در حوزه حدیث، غیرحوزویان بر حوزویان پیشی نگیرند.
وی ادامه داد: اکنون در برخی تحقیقات، غیرحوزویان در منابع حدیثی، فقهالحدیث و مباحث مشکلالحدیث و همچنین در رابطه با قرآن و حدیث کار کردهاند که کارهای خوب و شایستهای نیز هست و قصد نقد آنها را ندارم؛ اما جایگاه اصلی این کارها حوزه علمیه بوده است، بهویژه حوزه علمیه خراسان که پیشینهای طولانی در حدیثپژوهی دارد و باید این کار را انجام دهد.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث تصریح کرد: اگر بخواهیم به نقطه مطلوبی که در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب نسبت به دانش حدیث و مباحث حدیثی وجود داشته است، برسیم، نیازمند آن هستیم که از منظر مدیریتی در حوزههای علمیه به گونهای عمل شود که حوزه علمیه پیشرو، که در پیام ایشان به مناسبت سده حوزه مطرح شده بود، بتواند جایگاه شایسته خود را به دست آورد.
وی افزود: مباحث اعتبارسنجی حدیث باید جایگاه ویژهای در منظومه معارف همه طلاب داشته باشد. اکنون با دو رویکرد افراطی و تفریطی در مواجهه با حدیث روبهرو هستیم؛ برخی چنان سختگیرانه برخورد میکنند که چیزی از تراث حدیثی شیعه باقی نمیگذارند و برخی چنان متساهلانه برخورد میکنند که هر متنی را که نسبتی با ائمه اطهار(علیهمالسلام) داشته باشد یا کسی این نسبت را ابراز کرده باشد، حدیث میپندارند و ملاک عمل قرار میدهند.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی خاطرنشان کرد: این مشکل باید در حوزههای علمیه حل شود و نباید فراتر از حوزه، دستاویز مخالفان، چه گروههای افراطی و چه گروههای تفریطی، قرار گیرد.
وی با اشاره به دیگر مباحث مورد توجه رهبر شهید انقلاب در حوزه حدیث گفت: نکته دیگری که در مباحث ایشان مطرح بود، بحثهای مرتبط با فقهالحدیث است؛ یعنی تأمل، تدبر و دقت در فهم و درک شایسته متون وحیانی قرآن و حدیث. این مسئله نیازمند آن است که اصول فهم حدیث داشته باشیم.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث افزود: اکنون دانش فقه، به شایستگی از اصول فقه خود برخوردار است، اما دانشهای دیگر ما از دانش پشتیبانی به عنوان اصول محروم هستند. دانش فقه با دانشهای دیگر تفاوت دارد و طبیعتاً اصول آن نیز متفاوت خواهد بود؛ بنابراین نیازمند بنیانگذاری دانش اصول فقهالحدیث هستیم تا فهم عمیق و دقیق حدیث، دانشی متناسب با خود داشته باشد.
وی در ادامه به بحث پیوند حدیث با دانشهای نو اشاره کرد و گفت: سومین نکتهای که در مباحث رهبر شهید انقلاب مطرح شده، بحث پیوند با دانشهای نو است. ایشان در پیام خود به مناسبت سده حوزه، وظیفه حوزه علمیه را این دانستند که میان دانشهای سنتی و رسمی حوزوی و دانشهای نو در حوزه پیشرو، ارتباط برقرار شود و این دانشها بتوانند با یکدیگر گفتوگو کنند.
حجتالاسلام والمسلمین طباطبایی تصریح کرد: حدیث باید بتواند در برابر پرسشهای انسان در دنیای امروز حرفی برای گفتن داشته باشد و در مباحث کلان، نیازمند این دقت و انضباط هستیم.
وی با اشاره به نکته دیگری در پیام رهبر شهید انقلاب گفت: مسئله مهم دیگر، گذار از حدیثپژوهی یا متنپژوهی گسسته به سوی حدیثپژوهی نظاممند و پیوسته است؛ حدیثپژوهیای که با آیات، دانشهای عقلی، نیازهای اجتماعی انسان معاصر و نیازهای نظام اسلامی مرتبط باشد و این مسئله باید تدوین شود.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث اظهار کرد: به نظر میرسد رویکرد آموزشی کنونی حوزه علمیه چندان متناسب با خواستههای رهبر شهید انقلاب نیست و این مسئله، وظیفه ما و مدیران حوزه را سنگینتر میکند. از منظر حوزوی و همچنین از منظر کلانتر، مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی، نیازمند آن هستیم که مطابق با تفکر و منظومه فکری ایشان، بتوانیم یک متدولوژی شایسته حدیثپژوهی، متناسب با نیاز انسان معاصر، نظام اسلامی و جهان بیرون از ایران داشته باشیم.
وی خاطرنشان کرد: این خواسته رهبر شهید انقلاب بوده است و امیدوارم این مباحث مقدمهای برای انجام آن باشد.
