به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه علمیه خراسان، دکتر مهدی خواجهپیری، مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور، در نشست علمی «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب» که صبح امروز در تالار قدس حرم مطهر رضوی برگزار شد، با تأکید بر اهمیت حفظ و احیای نسخ خطی، بهویژه از منظر رهبر شهید انقلاب، به بررسی «جنگ، آفات طبیعی و آینده نسخ خطی» پرداخت و این موضوع را در سه محور «مسیر تاریخی میراث مکتوب در طول تاریخ اسلام»، «حفظ میراث و غارت میراث مکتوب توسط دشمنان اسلام» و «وظیفه عصر حاضر در قبال میراث مکتوب» تبیین کرد.
وی با اشاره به وضعیت کنونی جهان، اظهار کرد: امروز در شرایطی قرار داریم که به تعبیر رهبر شهید انقلاب، دنیا وضعیت ژلهای دارد و هیچ چیز در هیچ جا ثبات ندارد و هر لحظه و هر آن ممکن است اتفاقی رخ دهد؛ ازاینرو باید برای چنین شرایطی آمادگی داشته باشیم.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور در تبیین مسیر تاریخی میراث مکتوب در طول تاریخ اسلام گفت: در سه قرن نخست اسلام، علما، اصحاب و بزرگان آثار و کتابهای فراوانی تألیف کردند، اما بر اساس تحقیقات انجامشده، خوشبینانهترین برآورد این است که ۹۰ درصد این آثار از بین رفته یا به دست ما نرسیده است.
وی افزود: در کتابهای رجال و فهرستها میتوان مشاهده کرد که در صدر اسلام چه تعداد کتاب تألیف شده است. برای نمونه، در دوره ائمه(علیهمالسلام) اصول فراوانی وجود داشته که از میان اصول اربعه، تنها ۱۶ اصل باقی مانده است و برخی نیز تعداد اصول باقیمانده را ۱۲ اصل دانستهاند. پرسش این است که سایر این آثار چه سرنوشتی پیدا کردهاند و چه اتفاقی برای آنها افتاده است.
خواجهپیری با اشاره به وضعیت صحیفه سجادیه اظهار کرد: امام سجاد(علیهالسلام) متعلق به قرن نخست است، اما صحیفه سجادیهای که امروز در اختیار ما قرار دارد، مربوط به قرن پنجم هجری است و آن نیز به روایت اهل سنت نقل شده است. نسخهای از این اثر که در دیوارهای حرم مطهر رضوی وجود داشت، شامل ۴۱۶ زیارت و حدود ۳۰ تا ۳۲ دعا از آن حضرت بود.
وی ادامه داد: این موارد نشان میدهد که بخش عظیمی از میراث مکتوب اسلامی در طول تاریخ از میان رفته است و باید بررسی کرد که چه اتفاقی موجب از بین رفتن این آثار شده است.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با اشاره به وضعیت میراث مکتوب از قرن چهارم هجری به بعد بیان کرد: از قرن چهارم به بعد، وضعیت میراث مکتوب با آسیبهای بیشتری مواجه شد. بسیاری از علما مانند شیخ صدوق آثار فراوانی داشتند. شیخ صدوق حدود ۳۰۰ عنوان کتاب و رساله داشته که «من لا یحضره الفقیه»، «مدینه العلم» و آثار دیگری از جمله آنهاست.
وی افزود: شیخ طوسی در فهرست خود ۳۰۰ عنوان کتاب و رساله از شیخ صدوق را بیان میکند و مجلسی نیز در فهرست خود حدود ۲۰۰ عنوان کتاب و رساله را ذکر کرده است. ابنشهرآشوب نیز درباره «مدینه العلم» شیخ صدوق بیان میکند که «من لا یحضره الفقیه» چهار جزء داشته، اما «مدینه العلم» در ۱۰ جزء تألیف شده است؛ اثری که امروز در اختیار ما نیست.
خواجهپیری تصریح کرد: کتابهایی که شیخ صدوق در زمینه کلام و ولایت تألیف کرده بود، اگر امروز در اختیار ما قرار داشت، میتوانست تحول بزرگی در اندیشه شیعه ایجاد کند؛ اما این آثار امروز در دسترس نیست. همین وضعیت درباره شیخ مفید و دیگر بزرگان نیز وجود دارد.
وی ادامه داد: این روند تا دوره صفوی ادامه داشت. مرحوم علامه مجلسی این احساس را درک کرد که بخشی از آثار ما در حال از بین رفتن است؛ ازاینرو تألیف «بحارالانوار» و جمعآوری مجموعه احادیث را آغاز کرد. ایشان در این اثر درباره صحت یا عدم صحت همه روایات داوری نکرد، بلکه هدف اصلی، جمعآوری این آثار و جلوگیری از نابودی آنها بود.
دشمنان در حفظ و غارت میراث علمی و فرهنگی هوشیارتر از ما عمل کردهاند
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با بیان اینکه دشمنان همواره در قبال میراث علمی و فرهنگی اسلامی فعال بودهاند، اظهار کرد: دشمن همیشه با ما بوده و در زمینه میراث علمی و فرهنگی ما هوشیارتر از ما عمل کرده است.
وی با اشاره به وضعیت نسخههای خطی «اصول کافی» گفت: پیش از دوره صفوی شاید تنها سه یا چهار نسخه خطی از «اصول کافی» وجود داشته باشد، اما در دوره صفوی با آغاز جریان استنساخ، تعداد نسخههای این اثر افزایش یافت و بیش از ۲۰۰ نسخه از «اصول کافی» در نقاط مختلف تهیه شد.
خواجهپیری افزود: در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی، استعمار و دشمنان شیعه فعالیتهای خود را در این زمینه آغاز کردند. در سفرنامهها آمده است که به افرادی که برای سیاحت به ایران میآمدند، توصیه میشد یک نسخه خطی با خود به اروپا ببرند و این اتفاق نیز رخ داده است.
وی ادامه داد: پس از جنگ جهانی دوم، کلیسا با رویکرد دیگری وارد این عرصه شد. کلیسا به این نتیجه رسید که با توجه به ظهور بمب و تجهیزات جدید جنگی، در صورت وقوع جنگ، میراث موجود در دیرها، کلیساها و مراکز دیگر ممکن است از بین برود و باید برای حفاظت از آنها تدبیری اندیشیده شود.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور بیان کرد: جلسهای در دانشگاه سنجون گلور سیتی در یکی از ایالتهای آمریکا برگزار شد و مقرر شد برای حفاظت از میراث کلیسا اقدام شود. مؤسسهای با عنوان HMMAL و «Hill Script Library» تأسیس شد و شورایی شکل گرفت که نمایندگانی از گروههای مختلف در آن حضور داشتند و مقرر شد تمام آثار کلیسا در اروپا به صورت میکروفیلم تهیه شود.
وی افزود: در دو سال نخست، یکی از شخصیتهای ثروتمند ۴۰ هزار پوند برای این کار اختصاص داد و در همین مدت، ۲۸ هزار نسخه میکروفیلم تهیه شد. پس از آن، این طرح به کشورهای اسلامی نیز تعمیم داده شد.
خواجهپیری گفت: امروز مؤسسه HMMAL در تمام کشورهای اسلامی فعالیت دارد و منابع اصیل اسلامی، بهویژه منابع شیعی، را جمعآوری میکند.
وی با اشاره به دیدار خود با رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: در دیداری که با ایشان داشتم، درباره وضعیت موجود در ایران و کاهش ارزش پول کشور و اینکه اسرائیل و آمریکا نسخههای ما را خریداری و از کشور خارج میکنند و از بین میبرند، مطالبی را مطرح کردم. مقام معظم رهبری در پاسخ فرمودند: «اینها هیچ چیزی را از بین نمیبرند؛ نگه میدارند و به موقع خودش از آن استفاده میکنند.»
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور ادامه داد: این اتفاقات را در نقاط مختلف مشاهده کردهایم؛ در سوریه و یمن که بخش قابل توجهی از آثار شیعی در آنجا وجود داشت و کتابهای قرن دوم و سوم در آن مناطق نگهداری میشد. همچنین در عراق، موصل و مناطق دیگر و حتی در ایران، در جریان جنگ ۱۲ روزه، به کتابخانهها نیز حمله شد و این آثار به آتش کشیده شدند.
وی با اشاره به ظرفیت آستان قدس رضوی در حوزه میراث مکتوب گفت: امروز در آستان قدس رضوی، مژدهای که میتوانم بدهم این است که در آینده نزدیک، تولیت این آستان اعلام کردهاند بزرگترین مجموعه میراث اسلامی، یعنی نسخههای خطی، در زیرمجموعه آستان قدس رضوی قرار خواهد گرفت و احتمالاً حدود ۱۴۱ هزار تا ۱۵۰ هزار نسخه خطی در زیرمجموعه آستان قدس قرار خواهد داشت.
خواجهپیری با طرح این پرسش که وظیفه ما در قبال این مجموعه عظیم چیست، اظهار کرد: امروز اتفاقات بسیار خوبی در کتابخانه رخ داده است و در مدت سه تا چهار سال، حدود چهار هزار کتاب مرمت شده که در طول تاریخ بینظیر است و سابقه نداشته است.
وی افزود: اقدامات دیگری نیز انجام شده که خرید نسخههای خطی از جمله آنهاست، اما آیا جمعآوری و خرید نسخههای خطی میتواند ما را مطمئن کند؟ آیا کافی است مجموعهای از این آثار را جمعآوری کنیم، بدون آنکه برای حفاظت از آنها در برابر حوادث احتمالی تدبیری داشته باشیم؟ هر اتفاقی ممکن است در هر لحظه و در هر نقطهای از جهان رخ دهد.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور با اشاره به حوادث اخیر گفت: در جنگ ۱۲ روزه دیدیم که چگونه به میراث گذشتگان ما آسیب وارد شد. کاخ گلستان هدف قرار گرفت و بمبی که به کاخ گلستان اصابت کرد، با کتابخانه حدود ۱۱ متر فاصله داشت.
وی ادامه داد: نکته بسیار تأسفبار این است که ایران شاید دومین یا سومین کشوری در جهان از نظر برخورداری از میراث مکتوب باشد، اما بیش از ۵۰ درصد این میراث، بر اساس خوشبینانهترین برآورد، هنوز فهرست نشده است.
خواجهپیری تصریح کرد: ممکن است بخشی از این آثار در کتابها ثبت شده یا در فهرست اموال ثبت شده باشد، اما اگر بمب یا حادثهای رخ دهد، همه آن آثار از بین میرود و آینده ما را از این میراث عظیم محروم میکند.
وی با اشاره به دو پیشنهاد برای حفاظت از میراث مکتوب گفت: پیشنهادهای متعددی در این زمینه وجود دارد، اما به دلیل گستردگی بحث، دو پیشنهاد را مطرح میکنم.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور نخستین پیشنهاد خود را تشکیل شورای راهبردی برای حفظ میراث مکتوب عنوان کرد و افزود: همانگونه که برخی مجموعهها برای حفاظت از میراث خود شورای راهبردی تشکیل دادهاند، لازم است شورای راهبردی حفظ میراث مکتوب نیز با حضور متخصصان حوزههای مختلف، علما، بزرگان و متخصصان امور فنی تشکیل شود تا به صورت مستمر موضوع حفظ این میراث را پیگیری و راهکارهای لازم را بررسی کند.
وی تصریح کرد: پیشنهاد من این است که در صورت تشکیل این شورای راهبردی، با توجه به عظمت آستان قدس رضوی و وجود بخش قابل توجهی از میراث، بهویژه میراث شیعی، این شورا زیر نظر مستقیم مقام تولیت قرار گیرد تا مسائل اداری مانع فعالیت آن نشود و جلسات آن به صورت مستمر برگزار شود تا به نتیجه مطلوب برسیم.
خواجهپیری درباره دومین پیشنهاد خود بیان کرد: تولیت آستان قدس رضوی در گذشته نیز اقدامی در این زمینه انجام دادند و یکی از دانشگاههای وابسته به آستان قدس رضوی، دوره نسخهشناسی، مرمت و تصحیح متون را آغاز کرد، اما این دوره پس از مدتی تعطیل شد.
وی ادامه داد: امروز نهتنها آستان قدس رضوی به فهرستنگار و محقق برای تصحیح متون نیاز دارد، بلکه میتواند به عنوان یک مرکز علمی برای کشور و حتی جهان اسلام و مراکزی که نسخ خطی در آنها وجود دارد، دورههای تخصصی و مقطع فوقلیسانس در حوزه نسخهشناسی، مرمت و تصحیح متون برگزار و نیروهای متخصص را تربیت کند.
مؤسس و رئیس مرکز بینالمللی میکروفیلم نور در پایان خاطرنشان کرد: تربیت این نیروها میتواند زمینهای فراهم کند تا در آینده در قبال آیندگان خود در زمینه حفظ و احیای میراث مکتوب شرمنده نباشیم.
