سخنان مدیر حوزه علمیه خراسان در آیین آغاز سال تحصیلی جدید، صرفاً ناظر به آغاز یک سال آموزشی نبود؛ بلکه تلاشی برای ترسیم افق حرکت حوزه در مقطعی ویژه از تاریخ و بازخوانی مسئولیتهایی بود که امروز پیش روی حوزههای علمیه قرار دارد. از همین رو، مدیریت رسانه و فضای مجازی حوزه علمیه خراسان این سخنان را در قالب ۱۰ محور بههمپیوسته بازتنظیم و بهمرور منتشر میکند تا مجموعهای از ایدهها، دغدغهها و جهتگیریهای مطرحشده در این مراسم، در قالب یک «منشور حرکت علمی، تربیتی و انقلابی حوزه» در اختیار مخاطبان قرار گیرد؛ منشوری که از هویت و رسالت حوزه آغاز میشود، به آیندهنگری، تولید علم و نظریهپردازی میرسد و در نهایت، نقش روحانیت در جامعه، مسجد و عرصه بینالمللی را دنبال میکند.
این مجموعه در ده بخش، از «هویت، رسالت و آینده حوزه» و نسبت آن با «سند حوزه پیشرو و سرآمد» آغاز میشود و سپس به مسئولیتهای روحانیت در دوره پساجنگ، جنگ ترکیبی و جهاد تبیین، رسالت جهانی حوزه، بازگشت به اجتماع علمی و سنت اجتهادی، مسئلهشناسی و نظریهپردازی، تربیت طلبه تراز، اخلاق و معنویت و در نهایت احیای کارکرد اجتماعی روحانیت و مسجد میپردازد؛ ده محوری که در کنار یکدیگر، تصویری از حوزهای فعال، مسئلهشناس، آیندهنگر، مردمپایه و برخوردار از هویت علمی و انقلابی ترسیم میکنند.
بخش اول:
حوزه در مقطع تاریخی جدید؛ هویت، رسالت، آینده
حوزههای علمیه امروز در یکی از مقاطع ویژه تاریخی خود قرار دارند؛ مقطعی که در آن، حوادث، تحولات و انتظارات تازه، نقشآفرینی حوزه را بیش از گذشته به یک ضرورت تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، حوزه نمیتواند صرفاً نظارهگر تحولات باشد یا پس از شکلگیری مسائل، به دنبال راهی برای مواجهه با آنها بگردد. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که آینده را ببینیم، مسائل پیشرو را بشناسیم و برای ساختن آیندهای که در انتظار ماست، از هماکنون آماده باشیم.
اما حرکت به سوی آینده، بدون شناخت ریشهها و حفظ هویت امکانپذیر نیست. حوزههای علمیه دارای هویتی تاریخی هستند؛ هویتی که در طول سالیان متمادی و در شرایط گوناگون، به دست عالمان و پرچمدارانی حفظ شده است که علم و معارف دینی را بر دوش کشیدند و در سختیها اجازه ندادند این پرچم بر زمین بماند. امروز ما وارث آن میراث و حاصل تلاش کسانی هستیم که پیش از ما این مسیر را پیمودهاند. بنابراین، یکی از نخستین وظایف ما این است که این هویت تاریخی را بشناسیم، آن را حفظ کنیم و اجازه ندهیم ارتباط ما با گذشته درخشان حوزه گسسته شود.
حفظ هویت البته به معنای توقف در گذشته نیست. حوزه اگر قرار است در آینده نقشآفرین باشد، باید رسالت خود را متناسب با زمانه بشناسد و به آن عمل کند. هر دوره تاریخی اقتضائات خاص خود را دارد و کسانی که در هر مقطع مسئولیت بر عهده دارند، باید بتوانند وظیفه خود را در همان شرایط بهدرستی تشخیص دهند و انجام دهند. نمیتوان با مسائل امروز، صرفاً با منطق و ابزارهای گذشته مواجه شد؛ همانگونه که نمیتوان برای ساختن آینده، از ریشههای هویتی و علمی خود فاصله گرفت.
از این رو، سه مسئله باید همزمان در برابر ما قرار داشته باشد: حفظ هویت، تحقق رسالت و نگاه به آینده. این سه از یکدیگر جدا نیستند. هویت، ریشه حرکت است؛ رسالت، جهت آن را مشخص میکند و نگاه به آینده، مقصد و افق حرکت را پیش روی ما قرار میدهد.
حوزهای کنشگر
در این میان، یک تفاوت اساسی میان حوزهای که صرفاً با مسائل مواجه میشود و حوزهای که خود را برای آینده آماده میکند وجود دارد. حوزه نباید منتظر بماند تا مسائل بر او غلبه کنند و سپس برای حل آنها وارد میدان شود. اگر مسائل، ما را دربرگیرند و ما تنها پس از وقوع آنها به فکر چاره بیفتیم، همواره در موقعیت واکنش قرار خواهیم داشت. آنچه امروز به آن نیاز داریم، حوزهای است که کنشگر باشد، نه واکنشگر؛ حوزهای که مسائل را پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند ببیند، آنها را بشناسد و برای مواجهه با آنها از پیش آماده شود.
این نگاه، اهمیت توجه به آینده را دوچندان میکند. آینده چیزی نیست که صرفاً باید منتظر رسیدنش باشیم؛ آینده تا اندازه زیادی ساخته میشود و حوزه نیز باید در ساختن آن سهم داشته باشد. اگر آینده را نبینیم و نسبت به تحولات پیشرو پیشبینی و برنامهریزی نداشته باشیم، ممکن است زمانی با مسائلی مواجه شویم که برای آنها آمادگی لازم را نداریم. نقشآفرینی تاریخی حوزه، از همین توانایی در دیدن آینده و آماده شدن برای آن آغاز میشود.
برگزاری آغاز سال تحصیلی حوزه علمیه خراسان در جوار مضجع مطهر رضوی نیز فرصتی برای تجدید عهد با امام شهید و یادآوری همین مسئولیت است؛ عهدی برای ثابتقدم ماندن در مسیر و انجام وظایفی که در برابر ما قرار دارد. این عهد زمانی معنا پیدا میکند که هویت خود را حفظ کنیم، رسالت خود را بشناسیم و برای آینده آماده باشیم.
حوزه علمیه در این مقطع تاریخی، بیش از آنکه به مجموعهای از پاسخهای مقطعی نیاز داشته باشد، به یک نگاه راهبردی نیازمند است؛ نگاهی که گذشته را فراموش نمیکند، در زمان حال مسئولیت خود را میشناسد و آینده را نیز از نظر دور نمیدارد. اگر این سه ضلع در کنار یکدیگر قرار گیرند، حوزه میتواند از یک مجموعه صرفاً مواجهشونده با تحولات، به نهادی تبدیل شود که در شکل دادن به تحولات و ساخت آینده نیز نقشآفرین است.
مسئولیت این است: این میراث را به نسل آینده برسانیم
امروز مسئولیت ما تنها حفظ آن چیزی نیست که از گذشته به ما رسیده است؛ مسئولیت ما این است که این میراث را به دست نسل آینده برسانیم، در عین حال آن را برای پاسخگویی به مسائل زمانه توانمند کنیم و اجازه ندهیم فاصله میان هویت تاریخی حوزه و نیازهای آینده ایجاد شود.
راه آینده از شناخت هویت آغاز میشود، با انجام رسالت ادامه پیدا میکند و با نگاه آیندهنگر به مقصد میرسد. حوزهای که این سه را همزمان در نظر داشته باشد، میتواند در این مقطع حساس تاریخی، نهتنها از تحولات عقب نماند، بلکه در ساخت آینده نیز نقشآفرین باشد.
